Skip to content
ssc.gov.vn
Thị trường chứng khoán phái sinh
Hoàn thiện khung pháp lý và các khâu chuẩn bị để hình thành TTCK phái sinh tại Việt Nam
02/03/2015

  Thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đã trải qua hơn 14 năm hình thành, phát triển và đã có những đóng góp quan trọng vào việc huy động các nguồn vốn trung và dài hạn cho phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tuy nhiên, do quy mô thị trường còn nhỏ, chủng loại hàng hóa trên thị trường chưa đa dạng, nên vào một số thời điểm, TTCK còn có biến động ảnh hưởng đến chỉ số giá chứng khoán, tính thanh khoản của thị trường, gây tâm lý bất ổn cho nhà đầu tư, từ đó tác động ngược trở lại, khiến cho TTCK chưa khẳng định rõ vị thế của kênh dẫn vốn bền vững cho doanh nghiệp và nền kinh tế. Để giúp nhà đầu tư yên tâm đầu tư trên TTCK cũng như giúp các tổ chức hoạt động trên TTCK có thêm công cụ để phòng ngừa rủi ro, việc xây dựng và vận hành TTCK phái sinh (TTCKPS) đã trở thành một yêu cầu cần thiết.

Thực hiện Quyết định số 366/QĐ-TTg ngày 11/3/2014 của Thủ tướng Chính phủ (Quyết định 366) về phê duyệt Đề án Xây dựng và phát triển TTCKPS tại Việt Nam, Bộ Tài chính đã phối hợp với các Bộ, ngành liên quan triển khai xây dựng khung pháp lý trong đó có dự thảo Nghị định của Chính phủ về chứng khoán phái sinh (CKPS) và TTCKPS. CKPS và TTCKPS là vấn đề hoàn toàn mới và Việt Nam chưa có kinh nghiệm thực tiễn vận hành thị trường này, vì vậy, việc xây dựng khung pháp lý cho CKPS và TTCKPS được nghiên cứu dựa trên kinh nghiệm phát triển và các bài học của quốc tế cũng như thực tiễn đặc thù của Việt Nam. Dự thảo Nghị định về CKPS và TTCKPS đã được trình Thủ tướng Chính phủ tháng 12/2014 bám sát mục tiêu và định hướng phát triển theo Quyết định 366. Cụ thể là:

Thứ nhất, bảo đảm khả năng quản lý, kiểm soát của Nhà nước, không để TTCKPS phát triển tự do, tạo nguy cơ gây ảnh hưởng bất ổn đến thị trường tài chính. Để thực hiện được điều này, phạm vi điều chỉnh và khái niệm về CKPS phải đầy đủ để bao quát được hết thị trường và sản phẩm, kể cả các loại giao dịch thỏa thuận. Nghị định đưa ra khái niệm theo đúng thông lệ quốc tế, tạo điều kiện để thực hiện tốt chức năng quản lý nhà nước trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, hạn chế việc tự phát hình thành và giao dịch các sản phẩm phái sinh bên ngoài thị trường có quản lý với lý do nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của văn bản pháp luật, nằm ngoài quy định quản lý của luật pháp.

Thứ hai, có lộ trình phát triển sản phẩm rõ ràng từ đơn giản đến phức tạp, phù hợp với nhu cầu và sự phát triển của TTCK, đảm bảo khả năng quản lý, giám sát các rủi ro trên thị trường. Trước mắt là phát triển thị trường dành cho các sản phẩm đã được chuẩn hóa và niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán (SGDCK) và các sản phẩm phái sinh được đăng ký thanh toán bù trừ thông qua Hệ thống thanh toán bù trừ đối tác trung tâm (CCP) của Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (TTLKCK). Sau đó, triển khai giao dịch các sản phẩm phức tạp hơn, dựa trên các tài sản cơ sở khác theo đúng thông lệ quốc tế, đưa TTCKPS trở thành công cụ phòng ngừa rủi ro không chỉ cho nhà đầu tư trên TTCK mà cho cả các nhà đầu tư trong các lĩnh vực khác như thị trường tiền tệ, thị trường hàng hóa.

Thứ ba, để bảo đảm khả năng quản lý rủi ro cho TTCK, các CKPS chuẩn hóa sẽ được niêm yết và giao dịch tập trung trên SGDCK, được thanh toán bù trừ thông qua Trung tâm thanh toán bù trừ CKPS thuộc TTLKCK đóng vai trò là CCP. Việc sử dụng CCP là công cụ phòng ngừa rủi ro, tập trung để triệt tiêu rủi ro cho toàn thị trường được coi là chuẩn mực quốc tế hiện nay.

Để đảm bảo tính khả thi và đồng bộ trong văn bản pháp luật và triển khai thực hiện, Nghị định về CKPS và TTCKPS được xây dựng đồng thời với Thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính. Nghị định quy định những vấn đề mang tính nguyên tắc và các điều kiện tham gia thị trường. Thông tư hướng dẫn chi tiết về mọi hoạt động nghiệp vụ, quy trình, thủ tục thực hiện từng nội dung tại Nghị định, cụ thể như việc thiết kế sản phẩm, hoạt động quản lý tài khoản và tài sản ký quỹ, hoạt động giao dịch và các hình thức giao dịch, công tác tổ chức thị trường và bù trừ thanh toán... Việc tổ chức xây dựng đồng thời cả Nghị định và Thông tư sẽ bảo đảm khi Nghị định ban hành, văn bản hướng dẫn cũng đã được chuẩn bị sẵn sàng, phù hợp với nội dung của Nghị định.

Cấu trúc của Nghị định được xây dựng khá tương đồng với cấu trúc của Luật Chứng khoán hiện hành bao gồm các nội dung chính như sau:

Về phạm vi điều chỉnh

Phạm vi điều chỉnh của Nghị định quy định về tổ chức, hoạt động và quản lý, giám sát về CKPS và TTCKPS gồm các CKPS được chuẩn hóa như hợp đồng tương lai (HĐTL), hợp đồng quyền chọn, hợp đồng kỳ hạn dựa trên tài sản cơ sở là chứng khoán và các tài sản khác theo quy định của pháp luật. Phạm vi điều chỉnh và loại CKPS được thiết kế theo thông lệ quốc tế, nhằm đáp ứng bối cảnh hội nhập và bảo đảm khả năng quản lý, giám sát của cơ quan quản lý nhà nước, tránh tình trạng hình thành thị trường phái sinh tự do với các sản phẩm được thiết kế tự phát, giao dịch thỏa thuận mà không có khung pháp lý và quản lý nhà nước, tiềm ẩn nhiều rủi ro cho nhà đầu tư và hệ thống tài chính như một số trường hợp phát sinh trong thời gian vừa qua.

Về tổ chức kinh doanh CKPS

Việc quy định điều kiện các trung gian tài chính (công ty chứng khoán - CtyCK; ngân hàng thương mại - NHTM) được tham gia vào cung cấp các dịch vụ cho TTCKPS là cần thiết, nhằm đảm bảo lựa chọn các thành viên thị trường có quy mô vốn, tài chính lành mạnh và năng lực cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp là cần thiết. Theo đó, dự thảo Nghị định đặt ra điều kiện thực hiện các hoạt động kinh doanh CKPS đối với các tổ chức kinh doanh chứng khoán (TCKDCK) ngoài yêu cầu hoạt động trên tất cả các nghiệp vụ theo quy định tại Luật Chứng khoán còn phải thỏa mãn một số điều kiện sau:

- Đáp ứng các yêu cầu về quy mô vốn điều lệ và vốn chủ sở hữu (tự doanh là 600 tỷ đồng và môi giới là 800 tỷ đồng) và công ty muốn làm thành viên giao dịch của thị trường phái sinh phải có nghiệp vụ môi giới và tự doanh CKPS. Nhân viên hoạt động phải đáp ứng các yêu cầu chứng chỉ hành nghề CKPS. Các yêu cầu này nhằm loại bỏ bớt các TCKDCK được tham gia cung cấp dịch vụ cho thị trường. Mục tiêu đặt ra là chỉ cho phép một số lượng hạn chế (từ 10 - 15% số CtyCK hiện nay) có tình hình tài chính lành mạnh và có nền khách hàng đủ lớn tham gia thị trường, giúp TTCKPS phát triển bền vững và lành mạnh ngay từ đầu;

- Đáp ứng yêu cầu về lợi nhuận, tỷ lệ vốn khả dụng, nhân sự, hạ tầng công nghệ thông tin theo hướng dẫn của Bộ Tài chính. Đây là các chỉ tiêu biến động theo tình hình thị trường được tính toán theo các phương thức do Bộ Tài chính hướng dẫn và các thông số kỹ thuật dự kiến được thiết lập cho hạ tầng công nghệ thông tin và cấu trúc mô hình thị trường.

Ngoài ra, để bảo đảm an toàn cho thị trường, khi đăng ký hoạt động CKPS, các TCKDCK phải không trong quá trình hợp nhất, sáp nhập, giải thể, phá sản hoặc không trong tình trạng kiểm soát, kiểm soát đặc biệt, đình chỉ hoạt động, tạm ngừng hoạt động.

Về tổ chức thị trường giao dịch CKPS

Dự thảo Nghị định quy định, các loại CKPS giao dịch trên TTCKPS bao gồm: (i) Các loại CKPS niêm yết như HĐTL, hợp đồng quyền chọn niêm yết và các CKPS niêm yết khác; (ii) Hợp đồng kỳ hạn và các loại CKPS giao dịch thỏa thuận dựa trên tài sản cơ sở là chứng khoán, thực hiện bù trừ thanh toán qua TTLKCK. Ngoài SGDCK, không tổ chức, cá nhân nào được phép tổ chức thị trường giao dịch CKPS niêm yết.

Trong quá trình hoạt động, SGDCK được áp dụng một số biện pháp để ổn định thị trường và bảo vệ nhà đầu tư như: thay đổi thời gian giao dịch, áp dụng giới hạn lệnh, hạn chế mở vị thế mở mới...

Việc giao dịch CKPS của nhà đầu tư thực hiện thông qua môi giới của các thành viên giao dịch của SGDCK. Hoạt động bù trừ, thanh toán thực hiện thông qua các thành viên bù trừ và TTLKCK. Dự thảo quy định những nguyên tắc căn bản về quyền, trách nhiệm, nghĩa vụ, điều kiện cung cấp dịch vụ của thành viên giao dịch và thành viên bù trừ đối với nhà đầu tư.

Ngoài các thành viên giao dịch thông thường, Nghị định cũng quy định về điều kiện hoạt động của thành viên giao dịch đặc biệt là các NHTM tham gia TTCKPS dựa trên trái phiếu chính phủ; quy định về thành viên tạo lập thị trường, là một số thành viên giao dịch đã ký hợp đồng tạo lập thị trường với SGDCK, nhằm hỗ trợ thanh khoản cho TTCKPS trong giai đoạn đầu vận hành.

Dự thảo cũng quy định về quy trình đầu tư và hoạt động trên tài khoản giao dịch của nhà đầu tư, tuân thủ các quy định về đầu tư và ký quỹ giao dịch để bảo đảm thanh toán, quyết toán cho các giao dịch này.

Về bù trừ, thanh toán CKPS

Dự thảo Nghị định quy định TTLKCK là đơn vị duy nhất đảm nhiệm chức năng thanh toán, bù trừ cho các giao dịch CKPS trên TTCKPS, phù hợp với quy định của Luật Chứng khoán. Việc bù trừ, thanh toán cho các giao dịch CKPS niêm yết trên SGDCK được thực hiện theo cơ chế CCP của TTLKCK, theo đó TTLKCK là một đối tác giao dịch. Cơ chế quản lý rủi ro và mô hình bù trừ thanh toán này là chuẩn mực chung quốc tế.

CtyCK và NHTM có thể đăng ký làm thành viên bù trừ của TTLKCK khi đáp ứng được một số yêu cầu nhất định. Trong đó, CtyCK, NHTM đăng ký làm thành viên bù trừ trực tiếp (thực hiện bù trừ, thanh toán cho giao dịch CKPS của chính mình và của khách hàng thuộc các thành viên) đáp ứng các điều kiện về vốn thấp hơn khi đăng ký làm thành viên bù trừ chung (thực hiện thanh toán bù trừ cho cả thành viên giao dịch không là thành viên bù trừ).

Đặc tính của TTCKPS là tiềm ẩn nhiều rủi ro nên thành viên bù trừ phải thực hiện một số nghĩa vụ nhất định về ký quỹ thành viên, đóng góp vào quỹ bảo đảm thanh toán, trích lập quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ để đảm bảo nghĩa vụ thanh toán cho giao dịch CKPS và bù đắp tổn thất cho nhà đầu tư do sự cố kỹ thuật hay sơ suất của nhân viên trong quá trình hoạt động. Bên cạnh đó, TTLKCK cũng có quyền xử lý, thanh lý tài sản ký quỹ của thành viên trong trường hợp cần thiết khi thành viên bị mất khả năng thanh toán; Dự thảo Nghị định cũng cho phép TTLKCK sử dụng các biện pháp đảm bảo thanh toán và cơ chế phòng ngừa rủi ro trong thanh toán.

Về nghĩa vụ công bố thông tin (CBTT) và báo cáo

Dự thảo Nghị định về CKPS và TTCKPS quy định các đối tượng thực hiện nghĩa vụ CBTT bao gồm: SGDCK, TTLKCK, tổ chức kinh doanh CKPS, thành viên giao dịch, thành viên giao dịch đặc biệt, thành viên bù trừ, thành viên tạo lập thị trường, tổ chức và cá nhân có liên quan. Trên cơ sở kế thừa các quy định hiện hành, dự thảo Nghị định cũng quy định một số nguyên tắc về yêu cầu thực hiện CBTT và báo cáo.

Về quản lý giám sát

Trên cơ sở kế thừa các quy định hiện hành, dự thảo Nghị định quy định các nội dung về: Trách nhiệm và quyền hạn của UBCKNN trong việc quản lý, giám sát thị trường CKPS; các hoạt động quản lý giám sát của UBCKNN đối với hoạt động giao dịch CKPS; tổ chức kinh doanh CKPS, SGDCK, TTLKCK; Hoạt động giám sát của SGDCK và của TTLKCK trên thị trường CKPS; nghĩa vụ cung cấp thông tin và giải trình theo yêu cầu của các thành viên, tổ chức, cá nhân có liên quan; quy trình phối hợp giữa các Bộ, ngành liên quan trong việc quản lý, giám sát thị trường đảm bảo an toàn và ổn định.

Về thanh tra, xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp, khiếu nại tố cáo và bồi thường thiệt hại

Dự thảo Nghị định quy định một số nguyên tắc giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo, bồi thường thiệt hại, thanh tra và xử lý vi phạm, hình thức xử phạt đối với thành viên giao dịch, thành viên bù trừ. Trong đó, hoạt động thanh tra, xử lý vi phạm liên quan đến niêm yết, giao dịch, kinh doanh và đầu tư CKPS áp dụng theo Nghị định số 108/2013/NĐ-CP ngày 23/9/2013 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và TTCK và pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.

Việc triển khai xây dựng Nghị định và Thông tư hướng dẫn về TTCKPS được triển khai đồng bộ, gắn kết giữa các thành viên ban soạn thảo từ các Bộ, ngành với quá trình hội thảo nhiều vòng có sự tham gia góp ý kiến của các chuyên gia nước ngoài, các tổ chức quốc tế như Tổ chức Hợp tác Kỹ thuật Đức (GIZ), Tập đoàn Nomura (Nhật Bản), cũng như quá trình khảo sát thực tiễn tại các thị trường phát triển và các thị trường mới nổi như Đức, Séc, Ba Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan... Hiện tại, dự thảo Nghị định đã trình Chính phủ trong tháng 12/2014 và dự kiến có thể được ban hành trong 6 tháng đầu năm 2015.

Trên cơ sở Nghị định được ban hành, UBCKNN sẽ trình Bộ Tài chính ban hành ngay Thông tư hướng dẫn Nghị định để làm cơ sở cho quá trình chuẩn bị. Đồng thời, UBCKNN sẽ tích cực chỉ đạo các SGDCK và TTLKCK hoàn thiện các quy chế chuyên môn nghiệp vụ và chuẩn bị các điều kiện về hệ thống cơ sở vật chất, công nghệ để có thể vận hành TTCKPS trong năm 2016 với các sản phẩm giao dịch ban đầu là sản phẩm phái sinh HĐTL dựa trên trái phiếu chính phủ và chỉ số chứng khoán, phù hợp với tiến độ thực hiện theo Quyết định 366.

Song song với quá trình triển khai xây dựng khung pháp lý, công tác tuyên truyền về TTCKPS và xây dựng giáo trình, chương trình đào tạo về CKPS cho các nhân viên hành nghề và nhà đầu tư cũng là một trong những công việc quan trọng được UBCKNN thực hiện trong năm 2014 để chuẩn bị điều kiện cần thiết cho việc ra đời của TTCKPS. Trong năm 2015, UBCKNN sẽ tiếp tục đẩy mạnh công tác này, trong đó đặc biệt chú trọng đến hoạt động tuyên truyền, tập huấn về văn bản pháp lý và tổ chức đào tạo, thi cấp chứng chỉ hành nghề CKPS cũng như phối hợp với các tổ chức quốc tế để đào tạo về quản trị rủi ro CKPS. Việc chuẩn bị các nền tảng cơ bản cho thị trường nhằm mục tiêu hướng đến quá trình đưa TTCKPS vào chính thức vận hành trong năm 2016.

(UBCKNN)

Các tin khác