Skip to content
ssc.gov.vn
Phát triển tổ chức hạ tầng trên thị trường chứng khoán Việt Nam
Thách thức số hóa đối với các tổ chức hạ tầng trên thị trường chứng khoán
5
15/05/2021

Tương lai số hóa các hoạt động trong ngành Chứng khoán sẽ thay đổi nhiều chức năng truyền thống của các tổ chức hạ tầng (TCHT). Theo Báo cáo về Hạ tầng Thị trường Toàn cầu năm 2018, sau thời gian tăng trưởng mạnh mẽ, TCHT toàn cầu kỳ vọng sẽ đạt doanh thu từ 6 - 10 tỷ Đôla Mỹ vào năm 20221 với mức tăng trưởng hàng năm đạt 2 - 4%/năm với cả thị trường sơ cấp, thứ cấp, thanh toán bù trừ, dịch vụ chứng khoán... Xu hướng và tốc độ ứng dụng các công nghệ mới trong vòng 3 đến 5 năm tới đặt ra yêu cầu cần có cái nhìn tổng thể cho tương lai của các TCHT thị trường, phương thức tiếp cận phù hợp, an toàn và hiệu quả. Hành trình hiện đại hóa sẽ không dễ dàng, theo đó các TCHT cần phòng tránh được nguy cơ rủi ro gián đoạn trong thời đại kỹ thuật số, liên tục ứng dụng các công nghệ mới vừa đảm bảo an toàn và bền vững phải là nhiệm vụ hàng đầu của các TCHT hướng đến.

1. KHÁI QUÁT TỔ CHỨC HẠ TẦNG

Hạ tầng thị trường được định nghĩa là một hệ thống đa phương với sự tham gia và điều hành hệ thống như Sở giao dịch chứng khoán, Trung tâm thanh toán bù trừ/đối tác trung tâm (CCP), gọi chung là TCHT, được sử dụng cho mục đích ghi chép, thanh toán bù trừ chứng khoán, công cụ phái sinh hoặc các giao dịch tài chính khác. TCHT đóng một vai trò quan trọng trong hệ thống tài chính nói riêng và nền kinh tế rộng lớn hơn vì tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết các giao dịch tài chính. TCHT thường thiết lập một bộ quy tắc và thủ tục chung cho tất cả các bên tham gia, cơ sở hạ tầng kỹ thuật và khuôn khổ quản lý rủi ro chuyên biệt phù hợp với khẩu vị rủi ro của các bên tham gia. Thông qua việc tập trung hóa các hoạt động, TCHT cho phép quản lý rủi ro hiệu quả và trong một số trường hợp, loại bỏ được rủi ro nhất định. TCHT cũng có thể thúc đẩy tăng tính minh bạch và còn một vai trò quan trọng đó là phối kết hợp thực hiện chính sách tiền tệ và duy trì sự ổn định tài chính. Thông thường, việc thực thi chính sách tiền tệ có hiệu quả phụ thuộc vào việc giải quyết có trật tự các giao dịch và phân phối thanh khoản hiệu quả, chẳng hạn nhiều ngân hàng trung ương thực hiện chính sách tiền tệ bằng cách tác động đến lãi suất ngắn hạn thông qua việc mua và bán các công cụ tài chính nhất định (trái phiếu chính phủ, ngoại hối...). TCHT phục vụ hai chức năng chính đó là: (i). Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bằng cách cho phép phân bổ vốn hiệu quả, gồm cung cấp khả năng tiếp cận vốn cho các tổ chức phát hành và cung cấp các con đường để đầu tư và quản lý rủi ro cho các nhà đầu tư; (ii). Hỗ trợ tính toàn vẹn của thị trường bằng cách tăng cường sự ổn định hệ thống, đảm bảo tuân thủ các nghĩa vụ minh bạch của các công ty niêm yết (CTNY) và tuân thủ các quy tắc của các bên tham gia thị trường và nhà đầu tư.

Với vai trò là cơ sở hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, TCHT có thể đảm bảo giải quyết đồng thời hai nghĩa vụ liên kết, tức là phân phối chứng khoán đồng thời thanh toán bù trừ, do đó giảm đáng kể rủi ro giao dịch và rủi ro đối tác. Để đánh giá vai trò của TCHT, năm 2012, Ủy ban Thanh toán và Cơ sở hạ tầng Thị trường (CPMI) phối hợp với Tổ chức Quốc tế về Ủy ban Chứng khoán (IOSCO) đã xác định một khuôn khổ với các tiêu chuẩn thị trường tối thiểu. Điều này dẫn đến các nguyên tắc về cơ sở hạ tầng thị trường tài chính (PFMI) mà các TCHT cần phải đáp ứng và thường xuyên được đánh giá dựa trên các tiêu chuẩn đã ban hành (CPMI/IOSCO, 2017). Với vai trò then chốt trong thanh toán và bù trừ các giao dịch tài chính, cho phép giải quyết kịp thời các giao dịch đảm bảo có thể đáp ứng nhu cầu và các nghĩa vụ thanh toán mọi lúc. Thông qua việc tập trung hóa các hoạt động, cho phép các bên tham gia quản lý rủi ro hiệu quả và trong một số trường hợp có thể loại bỏ một số rủi ro nhất định. Tuy nhiên, do thực hiện các hoạt động tập trung, TCHT cũng phải đối mặt với những rủi ro như rủi ro hệ thống, rủi ro pháp lý, rủi ro thanh khoản, rủi ro hoạt động… Mức độ rủi ro sẽ phụ thuộc vào hệ thống công nghệ và thiết kế mà TCHT đang ứng dụng.

Để tiếp cận tương lai, điều quan trọng TCHT phải hiểu các hệ sinh thái hoạt động và mối quan hệ qua lại liên quan đến các thực thể này. Tất cả các khía cạnh của hệ sinh thái đều có những thách thức và áp lực hoạt động khá giống nhau. Với hơn 130 TCHT toàn cầu giao dịch cổ phiếu, hợp đồng phái sinh, ETF... đều tìm cơ hội để giảm các hoạt động truyền thống và nâng cao giá trị trên hệ thống công nghệ hiện đại giảm thiểu rủi ro. Các nhà cung cấp dữ liệu thị trường là một phần của TCHT, đóng một vai trò thiết yếu trong điều phối ngành và tương lai sẽ tạo nguồn thu đáng kể cho TCHT. Trong nền số hóa, kho dữ liệu là mạch máu của không chỉ đối với các cơ quan quản lý mà cả các bên tham gia, đồng thời cũng là một trong những rủi ro lớn nhất đối với cơ sở hạ tầng công nghệ.

 

2. THÁCH THỨC ĐẶT RA

Xu thế trong những năm gần đây, công nghệ được phát triển mạnh mẽ như thực hiện giao dịch tần suất cao, tiếp cận đồng thời nhiều thị trường và đối tác giao dịch, bù trừ và thanh toán được xác thực chủ yếu hoàn toàn bằng điện tử. Với hàng tỷ lệnh đặt, thực hiện, hỗ trợ công nghệ là điều cần thiết để tiếp cận thị trường giao dịch, phát triển các sản phẩm và dịch vụ mới, có sẵn cho cộng đồng nhà đầu tư rộng lớn. Ngành Chứng khoán toàn cầu đang được định hình lại bởi những thách thức kinh doanh, lựa chọn chiến lược và những khả năng mới khi ứng dụng các công nghệ hiện đại mang lại, đó là: (i). Áp lực tài chính, áp lực doanh thu do các quy định và hạn chế của pháp luật, chẳng hạn tính minh bạch về phí đối với các dịch vụ dữ liệu thị trường, khả năng kết nối… Thắt chặt ký quỹ do gia tăng cạnh tranh, dễ dàng tiếp cận các sản phẩm mới; (ii). Lo ngại về an ninh kinh tế, các mối đe dọa an ninh mạng liên tục phát triển, đòi hỏi phải tập trung vào việc bảo vệ dữ liệu và hệ sinh thái công nghệ. TCHT truyền thống phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt, chi phí lớn trong đầu tư công nghệ để cạnh tranh hiệu quả với các TCHT ứng dụng công nghệ mới, hiện đại. Bên cạnh đó, xu thế hợp nhất TCHT do những thay đổi về công nghệ, luật pháp và cạnh tranh cũng như nhu cầu mở rộng sang các thị trường, sản phẩm và dịch vụ mới cũng là vấn đề nan giải cần xử lý; (iii). Tăng cường hoạt động quản lý trên toàn cầu với trọng tâm là minh bạch, giám sát và kiểm soát hoạt động mạnh mẽ, hiệu quả các quy trình quản lý rủi ro. Đặc biệt, thực hiện giám sát liên tục hoạt động giao dịch và quản lý rủi ro, xử lý linh hoạt trong những giai đoạn thị trường căng thẳng; (iv). Các hệ sinh thái đang phát triển đòi hỏi tích hợp các công nghệ tài chính kết hợp với các công nghệ mới nổi như sổ cái phân tán (DLT), blockchain, phân tích dữ liệu quy mô lớn, điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo/ học máy nhằm tìm kiếm cơ chế tạo các nguồn thu mới trên nền tảng tiếp cận trực tiếp thị trường.

Công nghệ nền tảng mới luôn được kích hoạt, cải tiến và biến đổi đòi hỏi cần phải xây dựng TCHT mở “sẵn sàng cho tương lai”, quản lý kinh doanh có hiệu quả và hạn chế rủi ro không gian mạng. Cùng với đó, các thách thức trong hoạt động hỗ trợ giao dịch cũng là những thách thức cần giải quyết và đánh giá các giải pháp khác nhau cho vấn đề hiện tại.

 

3. XU THẾ PHÁT TRIỂN TCHT

Trung gian tài chính đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của TTCK, cho dù trung gian tạo ra một lượng lớn giá trị nhưng việc cần giảm số lượng trung gian tài chính (nếu quá nhiều) để tăng hiệu quả và giảm chi phí giao dịch. Công nghệ hiện đại có thể là công cụ hỗ trợ giúp cho hoạt động giao dịch, thanh toán bù trừ hiệu quả hơn, cùng với xuất hiện sự hội tụ của B2C và B2B2  để tạo ra một cấu trúc B2C2B3 có thể tích hợp các quy trình kỹ thuật số bên ngoài vào các hoạt động phi kỹ thuật số hiện tại. Các TCHT phải có các kho dữ liệu giao dịch, lưu ký, thanh toán bù trừ… để quản lý tài sản, chứng khoán thay mặt cho khách hàng, đây cũng là cơ hội để tạo dòng thu thập mới và tích hợp kỹ thuật số với thanh toán truyền thống để tạo điều kiện giải quyết hiệu quả. Các giải pháp giải quyết vấn đề này cả ở góc độ công nghệ và dòng chảy kinh doanh là những giải pháp sẽ dẫn đến sự thay đổi cơ bản trên TTCK.

Xây dựng TCHT 4.0 được coi là giải pháp liên kết TCHT kỹ thuật số và hệ thống ngân hàng số với việc tạo ra sản phẩm mới phù hợp với các dịch vụ truyền thống và công nghệ tài chính hiện đại. Điều này sẽ tạo ra TCHT 4.0 tương tác toàn cầu cho các sàn giao dịch/địa điểm giao dịch và cơ sở hạ tầng thị trường sau giao dịch. Hệ sinh thái liên quan sẽ được hưởng lợi từ việc dễ dàng nhân rộng, kết nối các bên tham gia, do đó chuyển đổi cấu trúc cơ sở hạ tầng thị trường vốn thành hệ sinh thái liên kết kỹ thuật số sẽ bao gồm khả năng tương tác với các nền tảng, dịch vụ khác và sẽ cho phép phân phối các sản phẩm phù hợp, đủ điều kiện theo quy định pháp luật trên toàn bộ hệ thống nền tảng mạng. TCHT 4.0 sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc giao dịch, thanh toán bù trừ hữu dụng cho các bên tham gia dễ dàng giao dịch trên các sàn giao dịch cũng như sử dụng tài sản đang lưu ký mà không có rủi ro bảo mật khi di chuyển chúng cũng như tạo điều kiện cho các hợp đồng thông minh theo khu vực pháp lý chéo ngoài việc khai thác các dịch vụ của bên thứ 3 như KYC (Know Your Customer, xác minh danh tính)/AML (Anti Money Laundering, phòng chống rửa tiền) và phân tích dữ liệu. Tương lai TCHT sẽ được mô tả thêm các dòng doanh thu mới, các hoạt động được sắp xếp hợp lý và một mạng lưới cộng sinh của các đối tác trong hệ sinh thái được thực hiện nhanh chóng nhờ sự thay đổi của nền kỹ thuật số.

Thế giới được kết nối với nhau mỗi ngày theo thời gian thực, khách hàng và các đối tác kinh doanh mong đợi công nghệ có mặt ở khắp mọi nơi và "luôn hoạt động". Muốn vậy, TCHT thường xuyên thực hiện đánh giá hạ tầng công nghệ hiện có, mô phỏng các kịch bản và khả năng phục hồi. Triển khai cơ sở hạ tầng an toàn, xây dựng mô-đun giám sát, hỗ trợ đám mây với khả năng chuyển đổi dự phòng tự động. Thiết kế kiến trúc kỹ thuật, mô hình quản trị và các tiêu chuẩn thúc đẩy các chiến lược phục hồi kỹ thuật, triển khai các giải pháp linh hoạt, có thể mở rộng, thích ứng, "luôn hoạt động". Nâng cao hệ thống chỉ số và báo cáo cảnh báo cung cấp khả năng hiển thị theo thời gian thực về khả năng phục hồi hoạt động và đào tạo để đẩy nhanh các nỗ lực chuyển đổi. Cải thiện tình trạng rủi ro mạng, bảo vệ chống lại các mối đe dọa mạng đang phát triển. Tập trung vào các giải pháp có khả năng mở rộng, được cung cấp nhanh chóng thay vì dự phòng. Khả năng thích ứng hỗ trợ các quy trình quản lý thay đổi được tăng tốc, các giải pháp hỗ trợ đám mây giảm sự phụ thuộc vào các trung tâm dữ liệu.

Trong những năm gần đây, ngày càng nhiều sáng kiến thử nghiệm với công nghệ sổ cái phân tán (DLT) để đánh giá hiệu quả và khả năng phục hồi của hệ thống công nghệ. TCHT có thể được cải thiện bằng cách sử dụng công nghệ mới thay vì tăng cường cơ sở hạ tầng hiện có ngay cả với khối lượng giao dịch ở mức hoặc xung quanh mức kỷ lục, khả năng xử lý không còn là một vấn đề cần đặt ra. Hệ thống dựa trên DLT có ưu điểm: Thứ nhất, có thể thực hiện quyết toán đồng thời và không thể hủy ngang chứng khoán so với tiền. Thứ hai, tất cả các tài sản được mã hóa trên một sổ cái duy nhất dẫn đến việc giải quyết giao chứng khoán đồng thời với việc thanh toán tiền (DvP) hiệu quả và nhanh hơn hạ tầng hiện có hoặc sổ cái chéo được kết hợp với nhau. Thứ ba, chi phí hoạt động và quy trình sau giao dịch có thể được rút ngắn nhờ các chu kỳ thanh toán chính xác và được đơn giản hóa. Thứ tư, hợp đồng thông minh cho phép thực hiện nhất quán và chặt chẽ các quyền và nghĩa vụ các bên. Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh rằng giá trị hoạt động, mức độ tương thích hệ thống trên toàn thị trường phải được đánh giá sâu và xem xét DLT đáp ứng được mức hiệu quả và hiệu suất kỳ vọng.

Không giống như nhiều tổ chức khác, TCHT thường quản lý rủi ro không chỉ cho họ mà còn thay mặt cho các bên liên quan bên ngoài và hệ thống tài chính rộng lớn hơn. Điều này đặc biệt quan trọng đòi hỏi các TCHT phải có các quy trình quản lý rủi ro mạnh mẽ, cần đạt được sự cân bằng thích hợp giữa giảm thiểu rủi ro và thúc đẩy sự tham gia của các bên. Để đạt được sự cân bằng thích hợp đòi hỏi một khuôn khổ hiệu quả và khả năng quản trị tốt. Quản trị tốt là rất quan trọng để cung cấp các kết quả quản lý rủi ro hiệu quả và đảm bảo rằng các TCHT vẫn ở vị trí tốt để cung cấp các dịch vụ hiệu quả, đáng tin cậy theo thời gian. Để thực hiện tốt vai trò hỗ trợ một hệ thống tài chính ổn định và hiệu quả, TCHT rất cần phải xây dựng một nền tảng công nghệ hiện đại, dễ dàng tương thích với các nền tảng khác trong khu vực và thế giới. Hội nhập thị trường tài chính nói chung hay TTCK nói riêng liên quan mật thiết đến quản lý rủi ro, thiếu minh bạch hoặc thiếu tin tưởng vào tính toàn vẹn của thị trường cũng có thể là nguyên nhân tạo ra căng thẳng trên thị trường. Chính vì vậy, cơ quan quản lý phải chú trọng đến hoạt động giám sát hiệu quả, thúc đẩy quản trị tốt trong các TCHT. Tăng cường giám sát phù hợp với các vị thế TCHT và các bên tham gia, nhận rõ các rủi ro hệ thống, tính liên kết trong hệ thống TCHT, yêu cầu đầu tư hiệu quả hệ thống nền tảng, chú trọng hơn đến yếu tố minh bạch và giải pháp giải tỏa áp lực cũng như lập kế hoạch đánh giá khả năng phục hồi trong những giai đoạn thị trường căng thẳng. Một khuôn khổ quản lý rủi ro hiệu quả sẽ cho phép lợi ích của tất cả chủ sở hữu và người dùng, cũng như các bên liên quan khác có thể giảm thiểu xung đột lợi ích có thể xảy ra, bao gồm cả những xung đột có thể nảy sinh từ quyền sở hữu hoặc cơ cấu tổ chức.

 

Các bài viết khác: