Skip to content
ssc.gov.vn
Hoàn thiện khung khổ pháp lý về chứng khoán phái sinh
Nghị định 158/2020/NĐ-CP đáp ứng yêu cầu phát triển thị trường chứng khoán phái sinh trong giai đoạn mới
270
15/04/2021

Lịch sử phát triển của thị trường chứng khoán (TTCK) nói chung và thị trường chứng khoán phái sinh (TTCKPS) nói riêng tại nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy đã có nhiều TTCK ra đời và phát triển tự phát trước khi có sự quản lý, giám sát bởi nhà nước. Trong giai đoạn đầu, các tổ chức tự quản như Hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán xây dựng các sở giao dịch chứng khoán (SGDCK) nhằm đáp ứng nhu cầu và lợi ích của các thành viên trong Hiệp hội, có xu hướng đề cao lợi ích của thành viên hơn là lợi ích của các đối tượng khác. Vì vậy, tính công bằng, minh bạch và trật tự ổn định trên TTCK không được đảm bảo. Thị trường dần đánh mất niềm tin của nhà đầu tư. Qua năm tháng, các quốc gia nhận thấy sự cần thiết của việc ban hành các văn bản pháp luật để điều chỉnh TTCK và thiết lập cơ quan quản lý, giám sát của nhà nước. Tại Mỹ, sau sự kiện ngày thứ 3 đen tối (28/10/1929), Quốc hội Mỹ đã ban hành Luật Chứng khoán năm 1933 và Luật Giao dịch chứng khoán năm 1934 đặt nền móng pháp lý cho sự phát triển của TTCK Mỹ sau này.

Thực tiễn hoạt động của TTCK tại nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy khó có thể có một TTCK phát triển khi thiếu quy định pháp lý điều chỉnh, dù là một hệ thống pháp luật đơn giản. Thực tế chứng minh rằng, luật pháp là một công cụ hữu hiệu để thúc đẩy sự phát triển của TTCK, đảm bảo thị trường phát triển ổn định và bền vững. Trong đó, TTCKPS được xem là một thị trường bậc cao, đòi hỏi nhà đầu tư tham gia giao dịch chứng khoán phái sinh (CKPS) phải rất am tường về thị trường, có hiểu biết và kiến thức chuyên sâu trong lĩnh vực tài chính. Các CKPS cho phép sử dụng đòn bẩy nên rất hấp dẫn nhà đầu tư nhưng cũng tiềm ẩn nhiều yếu tố rủi ro. Việc định giá các CKPS tương đối phức tạp bởi giá các CKPS phụ thuộc và biến thiên theo giá tài sản cơ sở. Mối quan hệ tác động qua lại giữa TTCKPS và TTCK cơ sở như thị trường cổ phiếu, trái phiếu... đặt ra yêu cầu cần thiết phải có sự quản lý, giám sát bởi Nhà nước bằng hệ thống pháp luật nhằm đảm bảo thị trường vận hành có trật tự, an toàn, công khai và minh bạch, bảo vệ lợi ích của nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nhỏ lẻ. Quản lý và giám sát bằng pháp luật cũng giúp cho việc quản trị rủi ro hiệu quả, ngăn ngừa và hạn chế đổ vỡ thị trường, tác động đến toàn bộ hoạt động của TTCK và thị trường tài chính.

Nghị định 42/2015/NĐ-CP tạo nền tảng pháp lý đầu tiên cho hoạt động của TTCKPS tại Việt Nam

Tại Việt Nam, trước khi vận hành TTCKPS tập trung vào ngày 10/8/2017, đã từng tồn tại các sản phẩm phái sinh OTC2 trên chứng khoán. Các sản phẩm này chủ yếu là các quyền chọn dựa trên tài sản cơ sở là cổ phiếu do các công ty chứng khoán (CTCK) cung cấp (những năm 2007 - 2008). Đối tượng giao dịch không hạn chế nhưng chủ yếu tập trung vào nhà đầu tư cá nhân có giá trị tài sản lớn. Trên thị trường xuất hiện nhiều trang tin điện tử (website) đăng tin và tổ chức mua bán cổ phiếu OTC như website http://www.sanotc.com và một số giao dịch phái sinh cũng “ăn theo” các website này. Tuy nhiên, không có một con số thống kê cụ thể nào. Vào năm 2010, một số sản phẩm phái sinh OTC khác cũng được ra mắt trên TTCK như: sản phẩm “hợp đồng hợp tác đầu tư” (giống với một hợp đồng quyền chọn) trên 20 cổ phiếu có tính thanh khoản cao trên SGDCK Tp. Hồ Chí Minh và SGDCK Hà Nội do CTCK VNDirect giới thiệu hay sản phẩm đầu tư chỉ số VTG-VNIndex đầu tư theo biến động chỉ số VN Index (mang đặc điểm của hợp đồng tương lai (HĐTL) chỉ số) của Công ty vàng thế giới (VTG). Tuy nhiên, sau một thời gian triển khai, các giao dịch phái sinh bị buộc phải chấm dứt hoạt động do vướng quy định pháp lý chưa cho phép triển khai. Việc không có quy định hướng dẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho nhà đầu tư, đặc biệt là khi có tranh chấp xảy ra, lợi ích của các nhà đầu tư nhỏ khó được bảo vệ đầy đủ.

Do đó, để chuẩn bị cho sự ra đời TTCKPS tại Việt Nam vào năm 2017, tại Quyết định số 366/QĐ-TTg ngày 11/3/2014, Chính phủ đã giao Bộ Tài chính chủ trì xây dựng Nghị định về CKPS và TTCKPS. Theo đó, Nghị định số 42/2015/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 05/5/2015 đã trở thành văn bản pháp lý đầy đủ đầu tiên, tạo nền tảng quan trọng cho sự vận hành TTCKPS tại Việt Nam, cho phép phát triển ngay một thị trường các công cụ phái sinh tập trung theo thông lệ quốc tế, thực hiện thanh toán bù trừ qua Đối tác bù trừ trung tâm (CCP - Central counterparty) để phòng ngừa rủi ro. Trên nền tảng Nghị định, một loạt các Thông tư của Bộ Tài chính, các quy chế, quy trình nghiệp vụ của SGDCK, Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSD); quy định hướng dẫn về chế độ thuế, phí, lệ phí cho hoạt động của TTCKPS đã được ra đời. Vì vậy, Nghị định này đã trở thành nền tảng pháp lý đầu tiên, quan trọng góp phần giúp TTCKPS hoạt động suôn sẻ, ổn định và đạt được kết quả bước đầu khá thành công như hiện nay.

Sau gần 4 năm hoạt động, TTCKPS Việt Nam đã có 2 sản phẩm với 7 mã giao dịch khác nhau là HĐTL chỉ số cổ phiếu VN30 (4 mã hợp đồng) và HĐTL trái phiếu Chính phủ (TPCP) 5 năm (3 mã hợp đồng). Trong đó, sản phẩm HĐTL trên chỉ số VN30 đã tăng trưởng mạnh mẽ ở nhiều chỉ tiêu như: Khối lượng giao dịch bình quân/phiên năm 2020 đạt 158.390 hợp đồng/phiên, tăng 78,49% so với năm 2019, gấp 2 lần so với năm 2018 và gấp hơn 14 lần so với năm 2017; Khối lượng hợp đồng mở (OI) tại thời điểm cuối năm 2020 đạt 40.339 hợp đồng, tăng 142,64% so với OI tại thời điểm cuối năm 2019 và gấp 5 lần so với thời điểm cuối năm 2017; Số lượng tài khoản giao dịch của nhà đầu tư đạt 173.395 tài khoản, tăng 88% so với cuối năm 2019. Đến cuối tháng 3/2021, TTCKPS đã có 22 CTCK tham gia làm thành viên. 

Mặc dù vậy, Nghị định số 42/2015/NĐ-CP được ban hành trước khi TTCKPS được vận hành chính thức nên quá trình thực thi Nghị định cũng đã bộc lộ một số vướng mắc, hạn chế như: (i) quy định về quyền của VSD; quyền và trách nhiệm của thành viên bù trừ và nhà đầu tư; quy trình xử lý rủi ro mất khả năng thanh toán; quỹ bù trừ; các biện pháp bảo đảm thanh toán và cơ chế phòng ngừa rủi ro thanh toán tại VSD… chưa đầy đủ so với thực tiễn yêu cầu; (ii) quy định các điều kiện cụ thể về kinh doanh CKPS, cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán giao dịch CKPS (điều kiện về kết quả kinh doanh, an toàn tài chính); quy định trình tự, hồ sơ, thủ tục để được cấp Giấy chứng nhận kinh doanh CKPS; Giấy chứng nhận hoạt động bù trừ, thanh toán CKPS;... chưa rõ ràng, một số quy định để ở văn bản là Thông tư hoặc quy chế của SGDCK, VSD là chưa phù hợp; (iii) Chưa có quy định về việc điều chỉnh, thay đổi các nghiệp vụ kinh doanh CKPS của các CTCK khi CTCK muốn thay đổi, điều chỉnh giấy phép... Do vậy, các nội dung này cần phải được sửa đổi, bổ sung để đảm bảo tính đầy đủ, phù hợp với tình hình phát triển mới của TTCKPS, đồng thời phù hợp với những thay đổi tại Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/1/2021. 

Nghị định số 158/2020/NĐ-CP đáp ứng giai đoạn phát triển mới của TTCKPS   

Trên nền tảng kế thừa những quy định còn phù hợp với thực tiễn thị trường, có tác động tích cực đối với sự phát triển của TTCKPS, ngày 31/12/2020, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 158/2020/NĐ-CP về CKPS và TTCKPS thay thế Nghị định số 42/2015/NĐ-CP. Nghị định mới đã có những sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn vận hành TTCKPS tại Việt Nam, đảm bảo xử lý được những vướng mắc, hạn chế hiện nay và tạo khả năng tiếp tục phát triển và hoàn thiện các sản phẩm của thị trường trong giai đoạn tiếp theo. Một số thay đổi mới tại Nghị định 158/2020/NĐ-CP so với các quy định trước đó như sau:

Quy định rõ hơn về điều kiện kinh doanh của CTCK và công ty quản lý quỹ (CTQLQ)

So với Nghị định số 42/2015/NĐ-CP, Nghị định số 158/2020/NĐ-CP quy định tách biệt điều kiện thực hiện các nghiệp vụ kinh doanh CKPS của CTCK và CTQLQ mà không gộp chung như trước đây là điều kiện đối với tổ chức kinh doanh CKPS. Theo đó, Nghị định mới đã làm rõ: CTCK được thực hiện một, một số hoặc toàn bộ hoạt động kinh doanh CKPS bao gồm: môi giới CKPS; tự doanh CKPS và tư vấn đầu tư CKPS. CTQLQ chỉ được thực hiện hoạt động tư vấn đầu tư CKPS. Trên cơ sở đó, các quy định về điều kiện kinh doanh (vốn, tình hình tài chính, điều kiện nhân sự) và các quy trình, hồ sơ, thủ tục cho từng đối tượng được tách riêng. Trong đó, đối với CTQLQ chỉ thực hiện hoạt động tư vấn đầu tư CKPS, yêu cầu về kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro đã được giảm bớt so với quy định trước đây tại Thông tư số 11/2016/TT-BTC. Quy định tách biệt hai đối tượng này giúp cho việc áp dụng pháp luật được thuận lợi, các quy định được rõ ràng và minh bạch hơn.

Nghị định số 158/2020/NĐ-CP vẫn giữ tinh thần cơ bản của Nghị định 42/2015/NĐ-CP đối với các điều kiện về kinh doanh CKPS cao hơn hẳn so với điều kiện kinh doanh chứng khoán trên thị trường cổ phiếu. Theo đó, CTCK thực hiện kinh doanh đầy đủ các nghiệp vụ phái sinh phải có vốn điều lệ và vốn chủ sở hữu đồng thời từ 800 tỷ đồng trở lên. Tuy nhiên, các quy định về điều kiện và các yêu cầu trình tự, hồ sơ thủ tục được quy định tại Thông tư 11/2016/TT-BTC và một số nội dung tại Quy chế của SGDCK Hà Nội và VSD đã được đưa lên Nghị định mới này để phù hợp với quy định tại Luật Chứng khoán 2019 và Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đảm bảo tính pháp lý và hiệu lực thực thi của quy định.

Điều chỉnh một số quy định đối với ngân hàng thương mại (NHTM), chi nhánh ngân hàng nước ngoài tham gia TTCKPS để phù hợp với Luật Chứng khoán mới

Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14 (Điều 56, Khoản 4a) quy định: thành viên bù trừ là ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài chỉ được thực hiện bù trừ, thanh toán giao dịch CKPS cho chính NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Trong khi đó, quy định tại Nghị định số 42/2015/NĐ-CP cho phép NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán cho khách hàng và cho thành viên không bù trừ. Do đó, vai trò của NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài trong Nghị định số 158/2020/NĐ-CP được điều chỉnh cho phù hợp với Luật Chứng khoán mới theo hướng NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài có thể đăng ký làm thành viên giao dịch đặc biệt, giao dịch các CKPS trên TPCP và thực hiện bù trừ, thanh toán cho chính mình đối với các giao dịch này. Sự điều chỉnh này cũng tương đối thống nhất với quy định trên thị trường cơ sở, NHTM là các thành viên giao dịch đặc biệt trên thị trường TPCP được tham gia làm thành viên trên TTCKPS giao dịch các CKPS trên TPCP để phòng ngừa rủi ro, không tham gia cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán cho các đối tượng khác.

Ngoài ra, Nghị định số 158/2020/NĐ-CP cũng bổ sung quy định về vốn đối với chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam đăng ký làm thành viên bù trừ mà Nghị định trước đây chưa có (vốn được cấp đối với chi nhánh ngân hàng nước ngoài là 1.000 tỷ đồng), nhằm mở rộng thu hút đối tượng các chi nhánh nước ngoài tham gia làm thành viên trên TTCKPS.

Bổ sung một số quy định về quyền của VSD; quyền và trách nhiệm của thành viên bù trừ và nhà đầu tư; quy trình xử lý rủi ro mất khả năng thanh toán

Nghị định số 158/2020/NĐ-CP quy định Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam – TCT LK&BTCK Việt Nam (tên gọi mới của VSD để phù hợp với Luật Chứng khoán 2019) là đơn vị duy nhất đảm nhiệm chức năng thanh toán, bù trừ cho các giao dịch CKPS trên TTCKPS theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm. Để đảm bảo hạn chế rủi ro, hoạt động bù trừ, thanh toán các giao dịch CKPS niêm yết trên SGDCK phải được thực hiện theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Đối với giao dịch các CKPS thỏa thuận được bù trừ, thanh toán theo cơ chế CCP trên cơ sở thỏa thuận trên hợp đồng cung cấp dịch vụ giữa TCT LK&BTCK Việt Nam và các bên tham gia giao dịch. Cơ chế quản lý rủi ro và mô hình bù trừ thanh toán qua CCP là chuẩn mực chung quốc tế.

TTCKPS là một thị trường có nhiều yếu tố rủi ro nên thành viên bù trừ phải thực hiện một số nghĩa vụ nhất định về ký quỹ thành viên, đóng góp vào quỹ bù trừ để đảm bảo nghĩa vụ thanh toán cho giao dịch CKPS cho TCT LK&BTCK Việt Nam. Bên cạnh đó, TCT LK&BTCK Việt Nam cũng có quyền xử lý, thanh lý tài sản ký quỹ của thành viên trong trường hợp cần thiết khi thành viên bị mất khả năng thanh toán; Nghị định mới cũng cho phép TCT LK&BTCK Việt Nam sử dụng các cơ chế phòng ngừa rủi ro trong thanh toán.

Bổ sung một số biện pháp ổn định thị trường

Liên quan đến vấn đề tổ chức thị trường giao dịch CKPS, Nghị định 42/2015/NĐ-CP cho phép SGDCK được áp dụng một số biện pháp để ổn định thị trường và bảo vệ nhà đầu tư như: thay đổi số phiên giao dịch, thời gian giao dịch; Áp dụng, điều chỉnh giới hạn lệnh, giới hạn lệnh tích lũy; Hạn chế mở vị thế mới; Dừng hoặc hủy bỏ các lệnh giao dịch. Tuy nhiên, Nghị định mới đã bổ sung thêm hai công cụ là: (i) áp dụng và thay đổi biên độ dao động giá; (ii) ngắt mạch thị trường để phù hợp và đồng bộ với biện pháp điều chỉnh biên độ giá cổ phiếu và ngắt mạch thị trường trên thị trường cơ sở khi thị trường cơ sở có biến động mạnh, tăng cường quyền năng cho SGDCK trong trường hợp cần thiết để ổn định TTCKPS.

Quy định về nghĩa vụ công bố thông tin (CBTT), báo cáo và quản lý, giám sát

Nghị định mới đã bỏ quy định về CBTT nhưng vẫn giữ các quy định về nghĩa vụ báo cáo. Trên cơ sở kế thừa các quy định tại Nghị định số 42/2015/NĐ-CP, Nghị định số 158/2020/NĐ-CP quy định một số nguyên tắc về yêu cầu thực hiện báo cáo đối với SGDCK, TCT LK&BTCK Việt Nam, tổ chức kinh doanh CKPS, tổ chức cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán giao dịch CKPS, thành viên giao dịch, thành viên bù trừ, thành viên tạo lập thị trường. Các quy định về CBTT được quy định riêng trong Thông tư của Bộ Tài chính về CBTT áp dụng cho toàn bộ hoạt động của TTCK nói chung để phù hợp với Luật Chứng khoán 2019 giao Bộ Tài chính hướng dẫn các quy định về CBTT.

Nghị định mới quy định các nội dung về: Các hoạt động quản lý giám sát của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đối với hoạt động giao dịch CKPS; tổ chức kinh doanh CKPS, SGDCK, TCT LK&BTCK Việt Nam; Hoạt động giám sát của SGDCK và của TCT LK&BTCK Việt Nam trên TTCKPS; Nghĩa vụ cung cấp thông tin và giải trình theo yêu cầu của các thành viên, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Có thể nói, Nghị định số 158/2020/NĐ-CP đã kế thừa những điểm tích cực của Nghị định cũ, khắc phục những điểm còn thiếu sót, hạn chế và có sửa đổi, bổ sung những quy định mới cho phù hợp với yêu cầu phát triển của TTCKPS tại Việt Nam. Cùng với những thay đổi của toàn bộ hệ thống pháp luật về chứng khoán (Luật Chứng khoán và các Nghị định, Thông tư hướng dẫn) có hiệu lực thi hành từ ngày 01/1/2021, chúng ta hi vọng Nghị định số 158/2020/NĐCP này sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển hơn nữa của TTCKPS trong giai đoạn tới, trở thành một trong 3 mảnh ghép quan trọng để hoàn chỉnh cấu trúc của TTCK, góp phần phát triển cấu trúc thị trường cân đối, toàn diện (thị trường cổ phiếu, thị trường trái phiếu và TTCKPS) tại Việt Nam.

Các bài viết khác: