Skip to content
ssc.gov.vn
Dự thảo Nghị định mới về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán
Chế tài xử lý hành vi gian lận trên một số thị trường chứng khoán Quốc tế
266
15/12/2020

Trong nền kinh tế hiện đại, thị trường chứng khoán (TTCK) đóng một vai trò chiến lược trong việc tạo điều kiện phân bổ nguồn lực hiệu quả và duy trì mức lợi ích kỳ vọng cho các bên tham gia thị trường. TTCK chỉ có thể hoàn thành vai trò này nếu hoạt động minh bạch, hiệu quả và không bị lạm dụng. Các hành vi vi phạm cản trở hoạt động bình thường, thậm chí tạo ra các vấn đề kinh tế nghiêm trọng làm tổn hại đến tính toàn vẹn của TTCK. Vì vậy, khung pháp lý điều chỉnh các hoạt động trong lĩnh vực chứng khoán và TTCK cần tính đến chế tài xử phạt phải mang tính hiệu quả cả phương diện kinh tế và đạo đức, đủ sức răn đe phòng ngừa các hành vi sai trái. Với những lý do trên, bài viết này nhằm giới thiệu chế tài xử phạt hành vi vi phạm trên TTCK từ các quốc gia gần Việt Nam để có những góc nhìn khách quan và đa chiều.

1. Hành vi vi phạm và chế tài xử lý

Hành vi vi phạm trên TTCK là một khái niệm đề cập đến hành vi gian lận liên quan đến chứng khoán như thao túng thị trường, công bố thông tin sai sự thật, giao dịch nội gián… nhằm đánh lừa các nhà đầu tư đang mua, bán hoặc giao dịch trên thị trường để đưa ra quyết định đầu tư dựa trên thông tin sai lệch hoặc không đầy đủ. Gian lận chứng khoán được coi là tội phạm cổ cồn trắng, bao gồm các hoạt động được thực hiện bởi các tổ chức hay cá nhân cũng như các nhà phân tích tài chính chuyên nghiệp, các nhà môi giới chứng khoán và thậm chí cả các tập đoàn lớn.

Hành vi gian lận tồn tại do tin rằng có thể vượt qua các biện pháp kiểm soát chống gian lận, có thể hợp lý hóa hành động hay có thể tự biện minh về hoàn cảnh cho phép thực hiện hành vi không trung thực. Chính vì vậy, hoạt động của TTCK đòi hỏi cần có hệ thống điều tiết chứng khoán toàn diện và cập nhật. Nếu không có luật và các biện pháp xử phạt hiệu quả, gian lận sẽ trở nên tràn lan và các nhà đầu tư sẽ mất niềm tin vào thị trường. Do đó, mục tiêu chính của quy định về chứng khoán là ngăn chặn hành vi gian lận thông qua việc công bố thông tin đầy đủ, thiết lập các tiêu chuẩn và ngăn chặn các hành vi lạm dụng... Chế tài áp dụng để xử lý hành vi gian lận cần phải có sự tương thích và đồng bộ như luật hình sự, luật chứng khoán và các luật khác có liên quan, hướng tới mục tiêu phòng ngừa/ngăn chặn/cấm các hành vi vi phạm và xác định những hạn chế nhất định trong cách tiếp cận tương thích với hệ thống Luật tổng thể. Việc kết tội gian lận chứng khoán có thể dẫn đến các hình phạt dân sự, chẳng hạn như phạt tiền hoặc hạn chế giấy phép, cũng như các hình phạt hình sự như phạt tiền và tù giam. 

2. Chế tài xử lý hành vi gian lận trên TTCK

Thực thi các biện pháp xử phạt là một vấn đề rất quan trọng, tuy nhiên, rất khó để đo lường mức độ thực thi các biện pháp xử phạt, thông thường mức độ thực thi được tiếp cận theo hai cách khác nhau: i) thông qua quyền hạn chính thức do Chính phủ trao cho cơ quan quản lý, ii) thông qua ngân sách và nguồn nhân lực mà Chính phủ phân bổ cho cơ quan quản lý.

2.1. Malaysia

TTCK ở Malaysia được quản lý bởi cả Ủy ban Chứng khoán (UBCK) và Sở Giao dịch Chứng khoán (SGDCK) Bursa Malaysia. UBCK Malaysia được thành lập vào ngày 01/3/1993 theo Luật Ủy ban Chứng khoán 1993 (Securities Commission Act 1993-SCA 1993), là cơ quan luật định được giao trách nhiệm điều tiết và phát triển thị trường vốn Malaysia. Sứ mệnh của UBCK là “thúc đẩy và duy trì TTCK và chứng khoán phái sinh công bằng, hiệu quả, an toàn và minh bạch; và tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới, phát triển có trật tự của TTCK”. UBCK chịu trách nhiệm trực tiếp xây dựng quy định, thực thi các quy định liên quan đến chứng khoán và TTCK, đảm bảo tăng trưởng và phát triển thị trường bền vững, giám sát các hoạt động thị trường vốn và các thể chế thị trường bao gồm giao dịch, thanh toán bù trừ và điều chỉnh tất cả các tổ chức và cá nhân được cấp phép theo Luật Thị trường vốn và dịch vụ 2007 (Capital Market and Services Act- CMSA2007).  SGDCK Bursa Malaysia được thành lập vào năm 2004 cung cấp các dịch vụ liên quan đến giao dịch, thanh toán bù trừ, lưu ký chứng khoán và các sản phẩm phái sinh. UBCK quy định chức năng, nhiệm vụ của SGDCK Bursa. Theo đó SGDCK được phép ban hành các quy tắc rõ ràng, toàn diện và dễ tiếp cận để điều chỉnh hoạt động niêm yết và giao dịch. Quy định nghĩa vụ của các tổ chức phát hành sau khi niêm yết, giao dịch, thanh toán bù trừ và thanh toán sản phẩm và thường xuyên cập nhật các quy tắc, chỉ thị và hướng dẫn đảm bảo các bên tham gia tuân thủ.

Luật CMSA 2007 cho phép UBCK xử phạt hành chính các hành vi vi phạm, đồng thời có thể thực hiện các thủ tục tố tụng hình sự cũng như các vụ kiện dân sự các vi phạm luật chứng khoán và TTCK. Cụ thể đối với các loại vi phạm chứng khoán sau:

(1) Đối với các hành vi sai trái ảnh hưởng nghiêm trọng trên thị trường, UBCK căn cứ theo Mục 200 (2) và 201 (5) của CMSA, thu hồi số tiền không vượt quá ba (3) lần tổng số tiền lãi hoặc mất mát có thể tránh được và áp dụng hình phạt dân sự lên đến 1,0 triệu RM;

(2) Trong trường hợp giám đốc bị kết tội vi phạm theo Mục 318 hoặc 360 của CMSA gửi đơn lên Tòa án để xóa hoặc cấm: trở thành giám đốc hoặc giám đốc điều hành của bất kỳ công ty đại chúng (CTĐC) trong thời gian có thể do tòa án quyết định; hoặc tham gia với tư cách quản lý bất kỳ CTĐC nào trong khoảng thời gian theo phán quyết bởi tòa án.

(3) Các vi phạm liên quan đến phát hành chứng khoán, chuyển nhượng và sáp nhập: Mục 220 (3) của CMSA - buộc người vi phạm thực hiện các quy định của Bộ luật Malaysia về Mua bán và Sáp nhập hoặc các phán quyết của UBCK; Mục 220 (5) và 220 (6) của CMSA- để khởi kiện với tư cách là khoản nợ do những người bị vi phạm hoặc Chính phủ Malaysia trong trường hợp người phạm tội không chịu hình phạt hoặc không thể bồi thường; và Mục 358 (1) của CMSA - để thu hồi số tiền mất mát hoặc thiệt hại thay mặt cho những người bị vi phạm.

Để ngăn chặn hoặc khắc phục các hành vi vi phạm được quy định tại CMSA hoặc để giảm thiểu tổn thất, theo mục 360 (1) của CMSA, UBCK có thể: hạn chế hoặc yêu cầu chấm dứt hành vi trái quy định; hạn chế kinh doanh chứng khoán hoặc kinh doanh các sản phẩm phái sinh, mua lại hoặc xử lý hoặc xử lý tài sản, thực hiện bất kỳ quyền biểu quyết hoặc quyền nào gắn liền với bất kỳ chứng khoán nào…; Yêu cầu khắc phục hậu quả hoặc giảm thiểu tác động bao gồm cả chế tài bồi thường theo các mục 354, 355 và 356 của CMSA.

Đối với các tổ chức hoặc cá nhân được UBCK cấp phép, theo CMSA, UBCK có quyền xử phạt hành chính căn cứ Phần 64 và 65 - không gia hạn giấy phép; Mục 72 - thu hồi và đình chỉ giấy phép; Mục 356 - ban hành chỉ thị tuân thủ, phạt không quá RM500,000; và yêu cầu thực hiện các bước để giảm thiểu vi phạm, trong đó có việc bồi thường cho những đối tượng bị thiệt hại.

Theo các Mục 64, 65 và 72 của CMSA, UBCK có thể thực hiện các quyền trên dựa trên các lý do sau: Không thực hiện nhiệm vụ một cách hiệu quả, trung thực hoặc công bằng; Không tuân thủ các quy tắc của sàn giao dịch hoặc cơ quan thanh toán bù trừ; hoặc không tuân thủ các điều kiện/ hạn chế cấp phép.

UBCK và Sở Giao dịch Chứng khoán (SGDCK) Bursa đều đóng vai trò then chốt với cam kết ngăn chặn và giảm thiểu vi phạm trong thực thi CMSA. Có thẩm quyền yêu cầu các bên phải giải trình trước khi quyết định hình thức xử phạt thích hợp, sau khi xem xét tùy theo hoàn cảnh của từng trường hợp cụ thể. Các yếu tố được xem xét bao gồm lợi ích tổng thể, bản chất của hành vi vi phạm và các trường hợp và cách thức mà hành vi vi phạm được thực hiện cũng như các tình tiết giảm nhẹ/tăng nặng. Như vậy, tùy thuộc vào kết quả của việc đánh giá các yếu tố khác nhau liên quan đến sự kiện và hoàn cảnh của từng trường hợp cụ thể, các hành động/ biện pháp xử phạt áp đặt cũng có thể khác nhau ngay cả đối với cùng một hành vi vi phạm của các bên khác nhau.

Các hình thức xử phạt có thể được áp dụng đối với hành vi vi phạm bao gồm: khiển trách, yêu cầu khắc phục hậu quả, tạm dừng và kết hợp các hình phạt khác được cho là phù hợp với Luật và chức năng của UBCK cũng như SGDCK.

2.2. Thái Lan

UBCK Thái Lan được thành lập theo Luật Chứng khoán và Giao dịch BE 2535 với nhiệm vụ chủ yếu là xây dựng chính sách để thúc đẩy và phát triển thị trường; ban hành nội quy, quy chế hoạt động; thực hiện giám sát đảm bảo tuân thủ và thực thi hiệu quả khuôn khổ pháp lý, quy tắc và quy định đã được ban hành.

UBCK là cơ quan quản lý có sứ mệnh phát triển và giám sát thị trường vốn Thái Lan để đảm bảo tính hiệu quả, công bằng, minh bạch và liêm chính. UBCK cũng giám sát việc tuân thủ quy định và thực thi các luật điều chỉnh để đảm bảo rằng thị trường vốn sẽ được phát triển theo hướng tăng trưởng bền vững và tạo ra những tác động tích cực đến nền kinh tế quốc gia. Hiện tại, có sáu luật điều chỉnh các hoạt động trên thị trường vốn, đó là: Luật Chứng khoán và Giao dịch năm 1992 (SEA), Luật phái sinh năm 2003 (DA), Luật Ủy thác & Giao dịch trên Thị trường Vốn năm 2007 (TCMA), Luật Quỹ dự phòng năm 1987 (PFA); Sắc lệnh của Hoàng gia về chứng khoán hóa với mục đích đặc biệt năm 1997 (SPVA); và Nghị định khẩn cấp về kinh doanh tài sản kỹ thuật số năm 2018 (DAB).

Để xác định hành vi vi phạm, UBCK sẽ thực hiện điều tra và thu thập thông tin, dữ kiện và bằng chứng liên quan đến vi phạm, có hành động nhanh chóng để ngăn chặn thiệt hại nghiêm trọng hoặc tác động tiêu cực đến lợi ích trên thị trường. Nếu bằng chứng thu thập được đưa ra đủ cơ sở, UBCK có quyền thực hiện: (1) chức năng quản lý, (2) Ngăn chặn các hành động vi phạm, và (3) Thực thi chế tài dân sự, được mô tả kỹ ở Hình 1.

Có hai hình thức xử lý hành chính được áp dụng: (i). cho tổ chức kinh doanh chứng khoán như nhà môi giới, đại lý, nhà bảo lãnh phát hành, công ty quản lý quỹ tương hỗ hoặc tư nhân, nhà cung cấp dịch vụ tư vấn đầu tư...; (ii). cho một cá nhân trong công ty chứng khoán như nhân viên điều hành, nhà tư vấn đầu tư, nhà quản lý quỹ và nhà giao dịch liên kết với các doanh nghiệp đó. Các biện pháp xử phạt thông qua thông báo bằng văn bản về hình phạt/ Đình chỉ tạm thời/Thu hồi giấy phép đối với tổ chức. Với cá nhân yêu cầu thời gian thử thách/ Đình chỉ giấy phép, phê duyệt hoặc đăng ký/ Thu hồi giấy phép, phê duyệt hoặc đăng ký… 

3. Hướng đến hiệu quả phòng/chống hành vi gian lận trên TTCK

TTCK với vai trò là kênh huy động vốn hiệu quả, quan trọng của các doanh nghiệp, của cả nền kinh tế và được ví là phong vũ biểu của nền kinh tế. Do vậy, những hành vi vi phạm sẽ gây ra những tác động tiêu cực đến thị trường, đến tính minh bạch, cũng như làm giảm sức hấp dẫn của kênh thu hút vốn này. Những hành vi gian lận trong lĩnh vực chứng khoán cần phải được xử lý nghiêm vì điều này ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, ảnh hưởng đến kênh thu hút vốn quan trọng của nền kinh tế.

Theo thống kê của UBCK Thái Lan, đối với các vụ án dân sự trong năm 2019, 35 vụ việc đã được đưa ra tòa, với việc tòa án phạt những người vi phạm với tổng trị giá khoảng 2,24 tỷ Baht. Trong đó, 725 triệu Baht liên quan đến thao túng cổ phiếu, 94,5 triệu Baht cho giao dịch nội gián và phần còn lại liên quan đến việc tiết lộ thông tin nội bộ cho người khác. Trong nửa đầu năm 2020, tiền phạt dân sự trị giá 17,5 triệu Baht và khoản bồi thường cho các quyền lợi nhận được là 12,9 triệu Baht. Còn trên TTCK Việt Nam, trung bình giai đoạn 2010 – 2020, UBCK ban hành khoảng 240 quyết định xử phạt với số tiền tương ứng khoảng 15,7 tỷ đồng/năm. Mặc dù khuôn khổ pháp lý ngày càng chặt chẽ, các biện pháp thanh tra, giám sát ngày càng được triển khai rộng rãi, đặc biệt đã áp dụng Luật Hình sự với một số tội danh, song các gian lận vẫn tiếp tục gia tăng ngày một tinh vi, phức tạp.

Chỉ với những con số trên đã cho thấy hoạt động của TTCK đòi hỏi một hệ thống điều tiết chứng khoán toàn diện và cập nhật. Nếu không có luật và các biện pháp xử phạt hiệu quả, gian lận sẽ trở nên tràn lan và các nhà đầu tư sẽ mất niềm tin vào thị trường. Do đó, mục tiêu chính của quy định về chứng khoán là ngăn chặn hành vi gian lận đó thông qua việc công bố thông tin đầy đủ, thiết lập các tiêu chuẩn và ngăn chặn các hành vi gian lận. Một khi các nhà đầu tư có thể phân biệt giữa các khoản đầu tư đáng tin cậy và các khoản đầu tư mạo hiểm, vốn tự nhiên sẽ được chuyển đến các mục đích sử dụng hiệu quả hơn. Một mục tiêu quan trọng khác của khung pháp lý cũng cần phải hướng đến là khả năng dự đoán và ngăn ngừa rủi ro hệ thống. Các cơ quan quản lý nên chủ động giải quyết các yếu tố rủi ro và áp đặt các biện pháp bảo vệ chống lại sự thất bại trên diện rộng của thị trường. Cuối cùng, khi TTCK phát triển theo thời gian, các quy định về chứng khoán cũng phải không ngừng phát triển để giải quyết các tiêu chuẩn quốc tế, xu hướng đầu tư và các rủi ro liên tục thay đổi.

Các bài viết khác: