Skip to content
ssc.gov.vn
Dự thảo Nghị định mới về chứng khoán phái sinh
Dự thảo Nghị định mới về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh
264
15/10/2020

Nghị định 42/2015/NĐ-CP tạo nền tảng pháp lý đầu tiên cho thị trường chứng khoán phái sinh (TTCKPS) tại Việt Nam

Nghị định số 42/2015/NĐ-CP về chứng khoán phái sinh (CKPS) và TTCKPS có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2015 đã đóng vai trò quan trọng trong việc tạo dựng nền tảng pháp lý đầu tiên cho triển khai TTCKPS tại Việt Nam, góp phần giúp TTCKPS đạt được kết quả bước đầu khá thành công. Đến nay, sau hơn 3 năm đi vào vận hành (10/8/2017 - 10/8/2020), TTCKPS đã hoạt động thông suốt với 2 sản phẩm giao dịch là hợp đồng tương lai (HĐTL) chỉ số cổ phiếu VN30 và HĐTL trái phiếu Chính phủ (TPCP) 5 năm. Trong đó, đối với HĐTL trên chỉ số VN30, hoạt động giao dịch tăng trưởng mạnh ở tất cả các chỉ tiêu như: Khối lượng giao dịch - KLGD (KLGD bình quân/phiên năm 2019 tăng gấp 8,1 lần so với năm 2017 và 1,13 lần so với năm 2018; KLGD bình quân/phiên của 7 tháng đầu năm 2020 đã tăng mạnh gấp hơn 15,8 lần so với năm khai trương thị trường và gấp gần 2 lần so với mức trung bình năm 2019); Khối lượng hợp đồng mở OI (OI tính đến cuối tháng 7/2020 - tăng gấp 4,7 lần so với cuối năm 2017); Số lượng tài khoản giao dịch của nhà đầu tư (hơn 132.000 tài khoản, tăng 18 lần so với thời điểm cuối tháng 8/2017)…; Tính chung cho cả TTCKPS đến cuối tháng 7/2020 đã có hơn 60 triệu hợp đồng được giao dịch với số lượng thành viên là 19 công ty chứng khoán (CTCK).

Có thể nói, Nghị định 42/2015/NĐ-CP đã thiết lập khung pháp lý cho TTCKPS phát triển theo lộ trình được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Đề án xây dựng và phát triển TTCKPS tại Việt Nam, hoàn thiện cấu trúc TTCK theo hướng bổ sung thị trường phòng ngừa rủi ro để hỗ trợ phát triển các mảng thị trường cơ sở như cổ phiếu, trái phiếu. Nghị định còn tạo cơ sở để xây dựng các văn bản hướng dẫn như Thông tư, quy chế và chế độ kế toán, thuế, phí, lệ phí cho vận hành một thị trường bậc cao mới, đảm bảo TTCKPS được vận hành an toàn, ổn định, công bằng, minh bạch và bền vững.

Mặc dù vậy, Nghị định 42/2015/NĐ-CP được ban hành trước khi TTCKPS được vận hành chính thức nên quá trình thực thi cũng đã bộc lộ một số vướng mắc, hạn chế cần được sửa đổi, bổ sung để hoàn thiện hơn như: (i) Một số quy định về quyền của Trung tâm Lưu ký Chứng khoán (TTLKCK) với vai trò là đối tác bù trừ trung tâm (CCP - Central Counterparty) thực hiện chức năng bảo đảm thanh toán cho các giao dịch CKPS; quy trình xử lý rủi ro mất khả năng thanh toán; quy định về quỹ phòng ngừa rủi ro thanh toán; quyền và nghĩa vụ của thành viên bù trừ… còn chưa được đầy đủ, cụ thể và cần được sửa đổi bổ sung để đảm bảo bao quát cơ chế phòng ngừa và xử lý các rủi ro có thể phát sinh, đảm bảo tính an toàn và ổn định cho TTCKPS; (ii) Hệ thống công nghệ thông tin mới cho TTCK bao gồm nền tảng giao dịch, thanh toán bù trừ cho TTCKPS dự kiến được đưa vào sử dụng trong năm 2021 có những thay đổi so với hệ thống hiện hành như việc áp dụng mô hình ký quỹ sau giao dịch (khi lệnh giao dịch được khớp, thành viên bù trừ mới phải hoàn tất các nghĩa vụ ký quỹ) trong khi Nghị định 42/2015/NĐ-CP đang quy định mô hình ký quỹ trước (nhà đầu tư, thành viên bù trừ phải đảm bảo đủ giá trị ký quỹ trước khi giao dịch); (iii) Trong bối cảnh Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14 (gọi tắt là Luật Chứng khoán năm 2019) đã được Quốc hội thông qua vào ngày 26/11/2019, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2021 đòi hỏi sự cần thiết phải có những hướng dẫn mới về CKPS và TTCKPS phù hợp với quy định tại Luật Chứng khoán. (iv) Quy định tại Nghị định có tính mở nhằm tạo cơ sở pháp lý để từng bước đa dạng hóa các sản phẩm trên TTCKPS, phù hợp với lộ trình phát triển TTCK nói chung và TTCKPS nói riêng.

 

Dự thảo Nghị định mới về CKPS và TTCKPS 

Trên nền tảng kế thừa những quy định còn phù hợp với thực tiễn thị trường, có tác động tích cực đối với sự phát triển của TTCKPS, dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 42/2015/NĐ-CP được điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung một số nội dung cho phù hợp với thực tiễn vận hành thị trường, đảm bảo xử lý được những vướng mắc, hạn chế hiện nay và tạo khả năng tiếp tục phát triển và hoàn thiện các sản phẩm của thị trường trong giai đoạn tiếp theo. Dự thảo Nghị định được xây dựng trên cơ sở tiếp cận với thông lệ quốc tế, phù hợp với định hướng phát triển TTCKPS theo Quyết định số 366/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án Xây dựng và phát triển TTCKPS Việt Nam, Quyết định số 242/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Đề án Cơ cấu lại TTCK và thị trường bảo hiểm đến năm 2020 và định hướng đến năm 2025 và Lộ trình triển khai các sản phẩm trên TTCK giai đoạn 2019 - 2025. Các nội dung chính của Nghị định bao gồm:

- Phạm vi điều chỉnh: bao gồm các quy định về các loại CKPS niêm yết và giao dịch thỏa thuận trên TTCKPS, việc tổ chức giao dịch và thanh toán bù trừ trên TTCKPS, quy định về các tổ chức kinh doanh CKPS, các loại thành viên, quy định về báo cáo và quản lý giám sát.

Đối tượng áp dụng của dự thảo Nghị định bao gồm các tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài tham gia đầu tư CKPS và hoạt động trên TTCKPS tại Việt Nam; cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan.

- Quy định về tổ chức kinh doanh CKPS và tổ chức cung cấp dịch vụ bù trừ CKPS: các điều kiện về vốn; yêu cầu lợi nhuận, báo cáo tài chính, an toàn tài chính, điều kiện về hạ tầng công nghệ… về cơ bản được kế thừa các quy định tại Nghị định 42/2015/NĐ-CP và Thông tư 11/2016/TT-BTC trên quan điểm quy định về các điều kiện để thực hiện các hoạt động kinh doanh, cung cấp dịch vụ bù trừ thanh toán CKPS ở mức cao hơn so với các điều kiện trên thị trường cơ sở nhưng cũng có những bổ sung mới như sau: (i) Đưa các quy định về điều kiện và các yêu cầu trình tự, hồ sơ thủ tục được quy định tại Thông tư số 11/2016/TT-BTC hướng dẫn Nghị định số 42/2015/NĐ-CP và một số nội dung tại Quy chế của Sở Giao dịch Chứng khoán (SGDCK) Hà Nội và TTLKCK lên dự thảo Nghị định mới để phù hợp với quy định tại Luật Chứng khoán 2019 và Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đảm bảo tính pháp lý và hiệu lực thực thi của quy định; (ii) Tách biệt quy định về điều kiện kinh doanh CKPS đối với CTCK và công ty quản lý quỹ (CTQLQ). Trong đó, CTQLQ chỉ được thực hiện nghiệp vụ tư vấn đầu tư CKPS cho khách hàng. CTCK được thực hiện nghiệp vụ môi giới, tự doanh và tư vấn đầu tư CKPS. Quy định về vốn của hoạt động tư vấn đầu tư CKPS của CTCK được làm rõ hơn; (iii) Bổ sung quy định điều kiện về vốn điều lệ, vốn chủ sở hữu của chi nhánh ngân hàng nước ngoài muốn thực hiện bù trừ, thanh toán giao dịch CKPS cho chính mình.

- Quy định về tổ chức thị trường giao dịch CKPS: các loại CKPS giao dịch trên TTCKPS bao gồm: Các CKPS chuẩn hóa/niêm yết như HĐTL, hợp đồng quyền chọn trên tài sản cơ sở là chứng khoán, chỉ số chứng khoán và tài sản khác là tiền tệ, lãi suất và hàng hóa; Các CKPS không chuẩn hóa/giao dịch thỏa thuận như hợp đồng quyền chọn và hợp đồng kỳ hạn trên tài sản cơ sở là chứng khoán được giao dịch trên SGDCK. Ngoài SGDCK, không tổ chức, cá nhân nào được phép tổ chức thị trường giao dịch CKPS niêm yết. Bộ Tài chính hướng dẫn việc tổ chức giao dịch các CKPS không niêm yết.

So với Nghị định 42/2015/NĐ-CP, “tài sản cơ sở khác” đã được làm rõ hơn bao gồm: tiền tệ, lãi suất và tỷ giá để phù hợp với chiến lược phát triển TTCKPS Việt Nam đã được Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 366/QĐ-TTg2 cho giai đoạn sau 2020 (Nghị định này sẽ có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2021) và phù hợp với Quyết định số 242/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Cơ cấu lại TTCK và thị trường bảo hiểm đến năm 2020 và định hướng đến năm 2025 là triển khai các CKPS dựa trên hàng hóa, lãi suất, tỷ giá. Việc triển khai các sản phẩm CKPS trên các loại tài sản khác nhau bao gồm cả chứng khoán, tiền tệ, lãi suất và tỷ giá cũng phù hợp với thông lệ quốc tế về tổ chức thị trường và các sản phẩm giao dịch trên các SGDCK phái sinh.

Liên quan đến vấn đề tổ chức thị trường giao dịch CKPS, dự thảo Nghị định có quy định cho phép SGDCK được áp dụng một số biện pháp để ổn định thị trường và bảo vệ nhà đầu tư như: thay đổi thời gian giao dịch, áp dụng và điều chỉnh giới hạn lệnh, giới hạn vị thế, biên độ dao động giá, hạn chế mở vị thế mở mới... Trong đó, áp dụng và thay đổi biên độ dao động giá là biện pháp mới được bổ sung vào dự thảo Nghị định để phù hợp và đồng bộ với biện pháp điều chỉnh biên độ giá cổ phiếu trên thị trường cơ sở khi thị trường cơ sở có biến động mạnh. Các quy định này phù hợp với các quy định mới của Luật Chứng khoán năm 2019.

Việc giao dịch CKPS của nhà đầu tư thực hiện thông qua môi giới của các thành viên giao dịch của SGDCK. Hoạt động bù trừ, thanh toán thực hiện thông qua các thành viên bù trừ và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán (TCTLK&BTCK). Dự thảo quy định những nguyên tắc căn bản về quyền, trách nhiệm, nghĩa vụ, điều kiện cung cấp dịch vụ của thành viên giao dịch, thành viên bù trừ đối với nhà đầu tư.

Dự thảo cũng quy định về điều kiện hoạt động của thành viên giao dịch, đặc biệt là các ngân hàng thương mại (NHTM), chi nhánh ngân hàng nước ngoài tham gia giao dịch các CKPS dựa trên tài sản cơ sở là các TPCP; quy định về thành viên tạo lập thị trường là một số thành viên giao dịch đã ký hợp đồng tạo lập thị trường với SGDCK, nhằm hỗ trợ thanh khoản cho một hoặc một số sản phẩm CKPS.

- Quy định về bù trừ, thanh toán CKPS: Dự thảo Nghị định quy định TCTLK&BTCK Việt Nam (tên gọi mới của TTLKCK Việt Nam để phù hợp với Luật Chứng khoán 2019) là đơn vị duy nhất đảm nhiệm chức năng thanh toán, bù trừ cho các giao dịch CKPS trên TTCKPS theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm. Để đảm bảo hạn chế rủi ro, hoạt động bù trừ, thanh toán cho các giao dịch CKPS niêm yết trên SGDCK phải được thực hiện theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Cơ chế quản lý rủi ro và mô hình bù trừ thanh toán này là chuẩn mực chung quốc tế.

CTCK và NHTM và chi nhánh ngân hàng nước ngoài có thể đăng ký làm thành viên bù trừ của TCTLK&BTCK Việt Nam khi đáp ứng được một số yêu cầu nhất định. Trong đó, CTCK có thể đăng ký làm thành viên bù trừ chung (thanh toán cho giao dịch CKPS của chính CTCK, khách hàng của CTCK và CTCK khác không phải là thành viên bù trừ) hoặc thành viên bù trừ trực tiếp (thanh toán cho giao dịch CKPS của chính CTCK và khách hàng của CTCK). NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài chỉ có thể đăng ký làm thành viên bù trừ thực hiện thanh toán cho giao dịch của chính mình. Quy định đối với NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại dự thảo Nghị định bị thu hẹp hơn so với Nghị định 42/2015/NĐ-CP (trước đây NHTM có thể đăng ký làm thành viên bù trừ chung, cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán cho thành viên không bù trừ và khách hàng) để phù hợp với quy định của Luật Chứng khoán 2019 (NHTM chỉ được bù trừ, thanh toán cho chính mình). Bên cạnh đó, TTCKPS là một thị trường bậc cao và tiềm ẩn nhiều rủi ro nên thành viên bù trừ phải thực hiện một số nghĩa vụ nhất định về ký quỹ thành viên, đóng góp vào quỹ bù trừ, trích lập quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ để đảm bảo nghĩa vụ thanh toán cho giao dịch CKPS và bù đắp tổn thất cho nhà đầu tư do sự cố kỹ thuật hay sơ suất của nhân viên trong quá trình hoạt động. Ngoài ra, TCTLK&BTCK Việt Nam cũng có quyền xử lý, thanh lý tài sản ký quỹ của thành viên trong trường hợp cần thiết khi thành viên bị mất khả năng thanh toán; Dự thảo Nghị định cũng cho phép TCTLK&BTCK Việt Nam sử dụng các biện pháp đảm bảo thanh toán và cơ chế phòng ngừa rủi ro trong thanh toán.

Dự thảo Nghị định có sửa đổi quy định về ký quỹ để phù hợp với hệ thống công nghệ thông tin mới từ mô hình ký quỹ trước (quy định như tại Nghị định 42/2015/NĐ-CP) sang mô hình ký quỹ sau là thành viên bù trừ chỉ cần đủ ký quỹ trên tài khoản ký quỹ khi lệnh giao dịch đã khớp.

- Quy định về nghĩa vụ công bố thông tin (CBTT) và báo cáo: Luật Chứng khoán 2019 giao Bộ Tài chính hướng dẫn các quy định về CBTT, do đó dự thảo Nghị định đã bỏ quy định về CBTT nhưng vẫn giữ các quy định về nghĩa vụ báo cáo. Trên cơ sở kế thừa các quy định tại Nghị định 42/2015-NĐ-CP, dự thảo Nghị định quy định một số nguyên tắc về yêu cầu thực hiện báo cáo đối với SGDCK, TCTLK&BTCK Việt Nam, tổ chức kinh doanh CKPS, tổ chức cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán giao dịch CKPS, thành viên giao dịch, thành viên bù trừ, thành viên tạo lập thị trường.

- Quy định về quản lý giám sát: dự thảo Nghị định quy định các nội dung về: Trách nhiệm và quyền hạn của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) trong việc quản lý giám sát TTCKPS; Các hoạt động quản lý giám sát của UBCKNN đối với hoạt động giao dịch CKPS; tổ chức kinh doanh CKPS, SGDCK, TCTLK&BTCK Việt Nam; Hoạt động giám sát của SGDCK và của TCTLK&BTCK Việt Nam trên TTCKPS; Nghĩa vụ cung cấp thông tin và giải trình theo yêu cầu của các thành viên, tổ chức, cá nhân có liên quan; Quy trình phối hợp giữa các Bộ, ngành liên quan trong việc quản lý, giám sát thị trường đảm bảo an toàn và ổn định.

Dự thảo Nghị định cũng quy định về nguyên tắc cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các Bộ, ngành trong quản lý, giám sát và phát triển TTCKPS. Việc phối hợp giữa các Bộ, ngành sẽ đặc biệt quan trọng khi TTCKPS phát triển đa dạng các CKPS trên các loại tài sản khác nhau ngoài chứng khoán như hàng hóa, tiền tệ và lãi suất nhằm đảm bảo TTCKPS vận hành an toàn, trật tự và hiệu quả.

Hiện nay, dự thảo Nghị định đã được đăng trên cổng thông tin điện tử của Chính phủ, Bộ Tài chính để lấy ý kiến rộng rãi của đông đảo nhà đầu tư. Dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 42/2015/NĐ-CP được mong đợi sẽ tiếp tục thúc đẩy sự phát triển của TTCKPS, vừa tạo cơ chế khuyến khích nhà đầu tư, các tổ chức tài chính tham gia thị trường tích cực hơn vừa tạo ra cơ chế hỗ trợ, bảo vệ các nhà đầu tư nhỏ lẻ, đảm bảo TTCKPS hoạt động minh bạch, an toàn và phát huy vai trò thị trường phân tán các rủi ro hiệu quả.

Các bài viết khác: