Skip to content
ssc.gov.vn
Diễn đàn chứng khoán
Vai trò của tổ chức hạ tầng trong đảm bảo tính toàn vẹn thị trường chứng khoán
264
15/10/2020
Hậu quả của khủng hoảng tài chính toàn cầu cách đây hơn 10 năm mới chỉ khắc phục được phần nào thì đại dịch COVID-19 đã tác động nghiêm trọng đến các thị trường chứng khoán (TTCK), làm tăng sự biến động của tất cả các chỉ số, trái ngược với các xu hướng ổn định đã thấy vào cuối năm 2019. Mặc dù vốn hóa của TTCK toàn cầu trong tháng 1/2020 vẫn còn mạnh mẽ, tháng 2 đã giảm ít và vào tháng 3, vốn hóa thị trường toàn cầu giảm mạnh, nhưng trái ngược với đó là mức giao dịch đạt kỷ lục, cả về cổ phiếu và chứng khoán phái sinh. Trong mọi trường hợp, dù ở góc độ nào, đều thấy tổ chức hạ tầng (TCHT) thị trường đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các nền kinh tế trong suốt thời kỳ bùng phát đại dịch và sau đó, đảm bảo thị trường vẫn phục hồi, đáng tin cậy và có hiệu quả.

Vị thế thị trường nửa đầu năm 2020

Giữa năm 2020, số lượng niêm yết mới thông qua chào bán lần đầu ra công chúng (IPO) và dòng đầu tư thông qua IPO giảm mạnh tương ứng 36,5% và 42,7% so với cuối năm 2019 (xem Hình 1).

Mặc dù quý II/2020 thị trường phục hồi sau khi giảm mạnh trong quý I do COVID-19 bùng phát, nhưng vẫn giảm 5,1% so với năm 2019 (xem Hình 2).

Khối lượng giao dịch trên TTCK phái sinh tăng 23,4% so với năm 2019 và đạt kỷ lục 21,72 tỷ hợp đồng. Sự gia tăng là chung trên các loại tài sản, ngoại trừ tiền tệ và quyền chọn lãi suất (xem Hình 3).

Với mục tiêu ngày càng đa dạng hóa các loại sản phẩm đảm bảo đáp ứng tối đa yêu cầu của nhà đầu tư, hầu hết các thị trường đều đặt mục tiêu nghiên cứu, thăm dò và đưa các sản phẩm mới lên hàng đầu. Sản phẩm càng phức tạp thì quy định gia nhập càng khắt khe, quy trình kiểm soát rủi ro càng cần chặt chẽ để đảm bảo sự vận hành an toàn của thị trường. Cần có hành lang cạnh tranh công bằng đối với các thành viên thị trường và mở rộng đối tượng tham gia thị trường, đặc biệt là khối nhà đầu tư tổ chức. Chính vì vậy, các TCHT bên cạnh nhiệm vụ hiện đại hóa hệ thống công nghệ thông tin cần phải tiếp tục nâng cao hiệu quả giám sát đảm bảo công bằng, minh bạch và toàn vẹn thị trường.

Vai trò TCHT và tính toàn vẹn trên TTCK

Sở giao dịch chứng khoán và Trung tâm Lưu ký Chứng khoán được coi là TCHT với hai chức năng chính là: i) Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bằng cách cho phép phân bổ vốn hiệu quả, bao gồm cung cấp khả năng tiếp cận vốn (cho các tổ chức phát hành) và cung cấp các con đường cho đầu tư và quản lý rủi ro (dành cho nhà đầu tư); và ii) Hỗ trợ tính toàn vẹn của thị trường bằng cách củng cố hệ thống ổn định, đảm bảo tuân thủ các nghĩa vụ về minh bạch và các quy tắc của các bên tham gia TTCK.

Tính toàn vẹn của TTCK là nền tảng của thị trường công bằng và hiệu quả, đảm bảo các bên tham gia được hưởng quyền tiếp cận thị trường một cách bình đẳng, việc khám phá giá cả, thực hiện giao dịch công bằng và đáp ứng các tiêu chuẩn cao về quản trị công ty. Hay nói cách khác, tính toàn vẹn của thị trường bao gồm giao dịch có trật tự và hệ thống ổn định, giám sát việc lạm dụng và thao túng thị trường, đồng thời thúc đẩy khả năng tiếp cận thị trường không phân biệt đối xử, hình thành/ minh bạch giá cả, tiêu chuẩn công bố thông tin và bảo vệ nhà đầu tư. TCHT đóng một vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ tính toàn vẹn thông qua giám sát niêm yết, chấp thuận và thực hiện quản lý rủi ro, báo cáo dữ liệu và thực thi các quy tắc do cơ quan quản lý và TCHT đối với tất cả các bên tham gia TTCK.

Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu và gần đây nhất là khủng hoảng từ đại dịch COVID-19 đã thúc đẩy các cơ quan quản lý ngành Chứng khoán thực hiện các cải cách quy định trên phạm vi rộng. Qua đó, TCHT đã chứng tỏ khả năng phục hồi cao, nhấn mạnh lại vai trò trong việc đảm bảo TTCK hiệu quả và ổn định hệ thống trên toàn cầu. Thời điểm khủng hoảng, nguồn vốn khan hiếm cùng với việc áp đặt các quy định mới đã hạn chế năng lực trung gian tài chính dựa vào ngân hàng, do đó tạo điều kiện cho thị trường tài chính tăng trưởng. Những thay đổi trên đã nâng cao hơn nữa vai trò của TCHT trong việc đảm bảo tính toàn vẹn của thị trường. Sản phẩm và dịch vụ đa dạng hơn hàm chứa rủi ro cũng trở nên phức tạp hơn, do sự thay đổi trong trách nhiệm quản lý rủi ro tín dụng và thanh khoản. Những rủi ro phi tài chính mới, chẳng hạn như rủi ro mạng cũng như một loạt rủi ro thị trường rộng lớn hơn bắt nguồn từ kinh tế vĩ mô và địa chính trị biến động. Cuối cùng, công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI) và sự tập trung của các trung gian thị trường vào việc xây dựng năng lực kỹ thuật số đẩy nhanh sự phát triển của thị trường theo cùng đó là đổi mới công nghệ trong hoạt động giám sát của cơ quan quản lý cũng như TCHT trở nên cấp thiết. Kết quả khảo sát với hơn 30 thành viên WFE cho thấy, có đến hơn 70% tin rằng các yêu cầu giám sát đã tăng lên trong 10 năm qua và sẽ tiếp tục tăng trong thập kỷ tới. Do vậy, các TCHT sẽ cần phải bám sát các động lực và đáp ứng các xu hướng phát triển thông qua các thay đổi đối với các mô hình hoạt động đầu tư.

Diễn biến thị trường cùng với cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đã thúc đẩy các cải cách quy định hướng đến tăng cường vai trò của TCHT vừa đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc giải quyết các lỗ hổng trên TTCK vừa chịu trách nhiệm chính trong giám sát chặt chẽ việc tuân thủ quy định để tạo ra thị trường liêm chính. Các quy định và hướng dẫn đảm bảo đúng Nguyên tắc CPMI-IOSCO nhằm mục đích tăng cường năng lực quản lý rủi ro và quản trị. TCHT hiện nay thường cung cấp nhiều loại sản phẩm hơn, hoạt động trên toàn bộ chuỗi giá trị (chẳng hạn như giao dịch, thanh toán bù trừ, dữ liệu thị trường và dịch vụ của tổ chức phát hành…) và trải rộng các khu vực địa lý. Những yếu tố này kết hợp với nhau sẽ tạo ra những thách thức và cơ hội mới cho TCHT, đặc biệt liên quan đến hỗ trợ tiếp tục duy trì toàn vẹn thị trường.

 

Tầm nhìn cho tương lai

Khi thị trường tiếp tục phát triển đòi hỏi cao về minh bạch, công nghệ được cải tiến, tập trung nhiều vào qui tắc ứng xử và các quy định chặt chẽ hơn, thị trường hoạt động tốt sẽ tạo ra niềm tin và hỗ trợ dòng vốn hiệu quả và tăng trưởng kinh tế. Với các xu thế phát triển chính: một là, các SGD và các địa điểm giao dịch khác sẽ ngày càng quảng bá khả năng toàn vẹn thị trường đặt ra các tiêu chuẩn tuân thủ để kinh doanh hiệu quả. Khi đó, tính toàn vẹn của thị trường trở thành một yếu tố khác biệt trong cạnh tranh cùng với các yếu tố quen thuộc hơn như giá cả, thanh khoản và công nghệ…; hai là, các nhà đầu tư tìm cách giao dịch trên các thị trường mà họ tin tưởng và các tổ chức phát hành sẽ ưa chuộng các thị trường có chuẩn mực rõ ràng; ba là, SGD hỗ trợ các tiêu chuẩn niêm yết khác biệt để tạo điều kiện thuận lợi đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của tổ chức phát hành.

Các bên tham gia thị trường tiếp tục phải đối mặt với một loạt các quy định tuân thủ cao hơn như tiêu chuẩn ứng xử, quy định, báo cáo và cung cấp dữ liệu. Các tiêu chuẩn này góp phần nâng cao tính toàn vẹn của thị trường nhưng thường khó để tích hợp, yêu cầu hợp tác khó khả thi và tốn kém. Nhiều tiêu chuẩn nâng cao yêu cầu quyền truy cập dữ liệu, khả năng xử lý và tương tác giữa các bên tham gia do vậy, TCHT hướng đến vai trò trung tâm, có vị trí tốt để hỗ trợ hiệu quả trong quá trình chuyển đổi.

Tính thanh khoản và sự đa dạng của các nhà giao dịch đã góp phần làm tăng tính phức tạp của thị trường, đặc biệt là khi các nhà giao dịch đang hoạt động đồng thời trên các SGD. Thách thức này được thừa nhận từ các sàn giao dịch cho tới các cơ quan quản lý, đòi hỏi cần có hệ thống giám sát hiệu quả trong môi trường này dựa vào việc tiếp cận dữ liệu theo thời gian thực và dữ liệu sau giao dịch để xây dựng tổng thể hoạt động thị trường. Các loại dữ liệu bao gồm thông báo thị trường, hoạt động đặt lệnh và thay đổi giá để phân tích thích hợp.

Khi công nghệ ngày càng tiến bộ và có những phát triển hơn nữa trong lĩnh vực AI, học máy và dữ liệu lớn, có tiềm năng về giám sát thời gian thực (gần) với chức năng tích hợp trên các sàn giao dịch, lệnh giao dịch kết nối với hệ thống cơ quan quản lý. Mặc dù điều này sẽ đòi hỏi đầu tư đáng kể có thể tiêu tốn khoảng 3 - 4 tỷ đô la Mỹ để thực hiện chương trình này trong 5 năm tới với khoảng 40 phần trăm khoản đầu tư này do TCHT đảm nhận2. Tuy nhiên, đó là tiến trình tự nhiên của các cơ chế giám sát để sử dụng các khả năng này nhằm nhanh chóng hình thành một cái nhìn tổng thể về các sự kiện. Những công nghệ này có thể được triển khai trên nhiều địa điểm có khả năng tạm dừng giao dịch (trên một loại chứng khoán / tài sản cụ thể hoặc chỉ một nhà giao dịch / công ty duy nhất) nếu phát hiện các dấu hiệu ban đầu của một sự kiện thị trường gián đoạn hoặc hiệu ứng dòng chảy.

Các TCHT cần đầu tư mạnh mẽ vào các công nghệ mới để hỗ trợ nâng cao khả năng toàn vẹn của thị trường, bao gồm phát triển (gần) theo dõi thời gian thực để phát hiện lạm dụng thị trường, giữ vai trò cầu nối giữa cơ quan quản lý và các bên tham gia thị trường để hỗ trợ, đảm bảo tính toàn vẹn của thị trường. Tập trung vào cải tiến liên tục và số hóa quản lý rủi ro, ban hành các khuôn khổ và công cụ tuân thủ.

Cùng với đó, các bên liên quan khác trên TTCK cần phát triển để thành công trong môi trường kỳ vọng và tạo động lực thị trường mới với những nhiệm vụ chính: cân bằng vai trò của TCHT là cơ quan đối tác giám sát, mặc dù là các thực thể chịu trách nhiệm trước chủ sở hữu, các bên liên quan và người dùng cuối; Các tổ chức phát hành sẽ phải đáp ứng các tiêu chuẩn mới về quản trị và trách nhiệm giải trình của các bên liên quan; Cuối cùng, những người tham gia thị trường, nhà đầu tư và người dùng cuối nên hợp tác với TCHT để hợp lý hóa các giải pháp và giảm chi phí trong hệ thống.

Các bài viết khác: