Skip to content
ssc.gov.vn
Toàn cảnh - Sự kiện
Phương án tổ chức hoạt động bù trừ, thanh toán CKPS theo mô hình CCP
205
15/11/2015
         Ngày nay, phương thức bù trừ, thanh toán theo mô hình đối tác bù trừ trung tâm (Central counter Party - CCP) đã trở thành một mô hình thanh toán hiện đại và là một trong các thông lệ tốt được khuyến nghị áp dụng trong hoạt động thanh toán, nhất là cho các giao dịch chứng khoán phái sinh (CKPS) do lợi ích về mặt chi phí và sự ưu việt trong quản lý rủi ro (QLRR) của mô hình này. Vậy CCP là gì và có vai trò như thế nào đối với sự phát triển thị trường chứng khoán phái sinh (TTCKPS) nói chung và việc xây dựng TTCKPS Việt Nam nói riêng? Bài viết dưới đây sẽ giúp làm rõ hơn các nội dung này.

Khái niệm và mô hình tổ chức của CCP

CCP là một chủ thể đứng giữa các bên giao dịch, CCP xen vào giao dịch giữa các bên thông qua cơ chế thế vị để trở thành người bán của tất cả các người mua và người mua của tất cả các người bán. Với cơ chế này, CCP đảm bảo việc thanh toán giao dịch ngay cả trong trường hợp một bên trong giao dịch ban đầu (giao dịch gốc) không thực hiện được nghĩa vụ thanh toán của nó. Có thể kể ra một số ưu điểm của mô hình CCP như tăng tính hiệu quả và sự ổn định cho thị trường chứng khoán (TTCK), giảm thiểu chi phí tài chính, giúp các bên tham gia thị trường tối ưu hóa dòng tiền của mình, giảm thiểu rủi ro cho thị trường nhờ vào cơ chế tập trung rủi ro tại CCP cũng như chia sẻ rủi ro giữa các thành viên thị trường...

Cơ chế thế vị kết hợp với chức năng bảo lãnh thanh toán (đứng ra chịu rủi ro đối tác) đã tạo nên sự khác biệt lớn cho mô hình CCP trong hoạt động bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán. Cơ chế này cho phép CCP biến mối quan hệ bù trừ đa phương giữa các đối tác thành mối quan hệ bù trừ song phương giữa CCP và mỗi đối tác, theo đó, CCP sẽ giúp giảm thiểu được đáng kể số lượng và quy mô các giao dịch cần phải thanh toán cũng như chi phí liên quan so với các mô hình bù trừ thanh toán chứng khoán khác như mô hình song phương hay mô hình bù trừ thanh toán qua trung tâm thanh toán bù trừ (Clearing house - CH). Nhờ đó, CCP cũng giảm thiểu đáng kể rủi ro đối tác trong hoạt động thanh toán của mình.

Hiện nay trên thế giới, mô hình CCP đang được áp dụng cho cả thị trường giao ngay và thị trường phái sinh (TTPS), trong đó riêng đối với TTPS có đặc tính là sử dụng đòn bẩy tài chính cao, quy mô hợp đồng lớn, thời gian thanh toán kéo dài và nguy cơ đối tác mất khả năng thanh toán cao thì mô hình này càng đóng một vai trò cực kỳ quan trọng do được trang bị một hệ thống QLRR đa tầng, đa lớp.

Mặc dù có nhiều ưu điểm, tuy nhiên, để thiết lập được một CCP thực sự không phải là một công việc đơn giản, đòi hỏi sự chín muồi của thị trường cơ sở cũng như sự hoàn thiện, đồng bộ về khuôn khổ pháp lý, hạ tầng kỹ thuật, mô hình QLRR… Tháng 11/2004, Tổ chức Quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO) đã đưa ra Báo cáo khuyến nghị cho các CCP gồm 15 điểm về những vấn đề cần quan tâm khi thiết lập và vận hành một CCP như tiêu chí gia nhập, các loại rủi ro và mô hình QLRR, Quỹ bù trừ… Hiện nay các tiêu chí và khuyến nghị này đã trở thành những chuẩn mực mà các CCP đều nỗ lực hướng tới.

Phương án tổ chức hoạt động bù trừ & thanh toán CKPS tại Việt Nam

Ngày 11/3/2014, Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 366/QĐ-TTg về việc phê duyệt “Đề án xây dựng và phát triển TTCKPS Việt Nam”. Đây là một Đề án lớn, đánh dấu bước phát triển quan trọng về chất của TTCK Việt Nam sau 15 năm đi vào hoạt động.

Theo nội dung Đề án, giai đoạn từ năm 2013 - 2015 sẽ là thời gian xây dựng khung pháp lý và hoàn thiện hạ tầng cơ sở vật chất, công nghệ thông tin (CNTT) để vận hành thị trường bao gồm hệ thống giao dịch, thanh toán bù trừ CKPS của Sở Giao dịch Chứng khoán (SGDCK), Trung tâm Lưu ký Chứng khoán (TTLKCK) và thành viên thị trường; từ năm 2016 - 2020 sẽ tổ chức vận hành TTCKPS với các sản phẩm phái sinh đầu tiên dựa trên chỉ số chứng khoán và hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ. Về mô hình thanh toán, TTLKCK Việt Nam (VSD) sẽ là tổ chức duy nhất thực hiện chức năng thanh toán bù trừ CKPS theo mô hình CCP.

Thực hiện nội dung Đề án, cho đến nay Chính phủ đã ban hành Nghị định về CKPS và TTCKPS, đồng thời UBCKNN, TTLKCK, SGDCK và các bên liên quan đang tích cực hoàn thiện dự thảo Thông tư hướng dẫn Nghị định để trình Bộ Tài chính ban hành trong năm 2015.

Dựa trên quy định tại Nghị định 42/2015/NĐ-CP1 (Nghị định 42) cũng như những vấn đề được định hướng trong dự thảo Thông tư hướng dẫn Nghị định này, TTLKCK Việt Nam dự kiến phương án tổ chức hoạt động bù trừ, thanh toán CKPS cho Việt Nam theo mô hình CCP bao gồm một số vấn đề cơ bản như sau:

Các đối tượng tham gia hoạt động bù trừ, thanh toán

a. Thành viên bù trừ (TVBT)

- Là các công ty chứng khoán (CtyCK), ngân hàng thương mại (NHTM), chi nhánh ngân hàng nước ngoài được thực hiện bù trừ, thanh toán giao dịch CKPS.

- Được cung cấp dịch vụ bù trừ thanh toán cho nhà đầu tư, trong đó:

+ TVBT chung (GCM): được cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán cho các giao dịch CKPS của chính mình, khách hàng của mình và giao dịch CKPS ủy thác của thành viên giao dịch không phải là TVBT và khách hàng của thành viên giao dịch đó.

+ TVBT trực tiếp (DCM): được bù trừ, thanh toán cho giao dịch CKPS của chính mình và khách hàng của mình.

Thành viên của VSD/CCP có một số điểm khác biệt cơ bản so với thành viên lưu ký hiện tại của VSD. Theo đó, chỉ những thành viên lưu ký có tiềm lực tài chính, năng lực hoạt động, năng lực QLRR tốt nhất mới được làm thành viên của VSD/CCP.

Theo Nghị định 42 thì các NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, CtyCK muốn trở thành thành viên bù trừ của CCP phải đáp ứng các điều kiện cơ bản sau:

i) Tư cách thành viên: Là thành viên lưu ký của VSD. Riêng đối với CtyCK còn đồng thời phải là thành viên giao dịch CKPS của SGDCK;

ii)  Điều kiện tài chính:

Ngoài ra, TVBT phải đáp ứng yêu cầu về kết quả kinh doanh, tỷ lệ vốn khả dụng hoặc tỷ lệ an toàn vốn theo hướng dẫn của Bộ Tài chính;

iii) Đáp ứng yêu cầu của VSD về hạ tầng CNTT, quy trình nghiệp vụ và nhân sự cho hoạt động bù trừ, thanh toán CKPS.

b. Nhà đầu tư

Nhà đầu tư muốn tham gia đầu tư vào thị trường CKPS phải thực hiện mở tài khoản vị thế và tài khoản ký quỹ tại TVBT, mở tài khoản giao dịch tại thành viên giao dịch.

c. Ngân hàng thanh toán

- Là các ngân hàng đủ điều kiện theo quy định của UBCKNN

- Mở tài khoản tiền gửi ký quỹ và tài khoản quản lý Quỹ bù trừ do các TVBT nộp cho VSD/CCP.

- Thực hiện các hoạt động thanh toán, hoàn trả tiền ký quỹ của TVBT theo đề nghị của VSD.

Tổ chức hệ thống tài khoản bù trừ, thanh toán

a. Tại VSD/CCP

Dự kiến tại VSD/CCP sẽ có 2 loại tài khoản được mở để phục vụ cho hoạt động bù trừ, thanh toán là tài khoản vị thế và tài khoản ký quỹ. Cả hai tài khoản này sẽ được mở và theo dõi, quản lý chi tiết tách biệt đến từng nhà đầu tư:

1. Tài khoản vị thế được sử dụng để ghi nhận và bù trừ vị thế nhà đầu tư nắm giữ sau khi giao dịch được thế vị cũng như quản lý thông tin về số lượng sở hữu, tình trạng tăng giảm vị thế chi tiết theo từng sản phẩm phái sinh. Thông tin về vị thế được chi tiết đến từng nhà đầu tư và tổng hợp theo cấp TVBT.

2. Tài khoản ký quỹ được sử dụng để ghi nhận và quản lý toàn bộ thông tin về giá trị tài sản ký quỹ (tiền và chứng khoán), tỷ lệ sử dụng tài sản ký quỹ... Thông tin về ký quỹ được chi tiết đến từng nhà đầu tư và tổng hợp theo cấp TVBT:

- Tiền ký quỹ: Thông tin được định kỳ cập nhật và đối chiếu với số dư tài khoản tiền ký quỹ đứng tên VSD/CCP mở tại ngân hàng thanh toán (NHTT).

- Chứng khoán ký quỹ: Thông tin được định kỳ cập nhật và đối chiếu với số dư tài khoản chứng khoán thế chấp đứng tên VSD/CCP mở tại VSD.

Cơ chế báo cáo, cung cấp và đối chiếu thông tin giữa 4 hệ thống của CCP, VSD, TVBT, NHTT sẽ được xây dựng và thống nhất giữa các bên liên quan để đảm bảo thông tin được cập nhật thông suốt và kịp thời.

b. Tại ngân hàng thanh toán (NHTT):

VSD/CCP sẽ mở tài khoản tiền gửi ký quỹ đứng tên VSD/CCP cho mục đích theo dõi, quản lý thông tin nộp, rút các khoản ký quỹ bằng tiền mà TVBT nộp cho VSD/CCP. VSD/CCP sẽ tổ chức hệ thống theo dõi thông tin về số dư ký quỹ bằng tiền chi tiết đến từng nhà đầu tư.

c. Tại hệ thống lưu ký (CSD):

VSD/CCP sẽ mở tài khoản lưu ký chứng khoán đứng tên VSD/CCP cho mục đích theo dõi, quản lý thông tin nộp, rút các khoản ký quỹ bằng chứng khoán mà TVBT nộp cho VSD/CCP. VSD/CCP sẽ tổ chức hệ thống theo dõi thông tin về số dư ký quỹ bằng chứng khoán chi tiết đến từng nhà đầu tư.

Quy trình bù trừ, thanh toán

Giai đoạn 1: Ngày giao dịch (nhà đầu tư đặt lệnh mở vị thế)

Bước 1. VSD nhận kết quả giao dịch từ SGD và kiểm tra, xác nhận tính hợp lệ giao dịch (sản phẩm còn được phép giao dịch, tài khoản ở trạng thái hoạt động...); bổ sung thông tin giao dịch;

Bước 2. Thế vị và ghi nhận vị thế vào các tài khoản vị thế tương ứng;

Bước 3. Bù trừ (các vị thế đối ứng cùng tháng đáo hạn của một loại CKPS trên cùng một tài khoản vị thế được tự động bù trừ trực tiếp hoặc theo yêu cầu của TVBT) và xác định số lượng vị thế ròng trên từng tài khoản vị thế;

Bước 4. Từ số vị thế ròng được xác định, tính toán mức ký quỹ yêu cầu; kiểm tra xem giá trị tài sản ký quỹ có đáp ứng được mức ký quỹ yêu cầu hay không;

Bước 5. Tính toán lãi/lỗ vị thế và thực hiện bù trừ ròng nghĩa vụ thanh toán hàng ngày cho từng TVBT và thông báo cho các TVBT liên quan; TVBT có nghĩa vụ thanh toán phải thực hiện thanh toán trong thời gian do VSD quy định.

 Giai đoạn 2: Sau ngày mở vị thế đến trước ngày giao dịch cuối cùng

Bước 6. Sau ngày giao dịch mở vị thế, hàng ngày, CCP sẽ thực hiện định giá lại tài sản thế chấp, tính toán lãi/lỗ vị thế và tổng hợp nghĩa vụ thanh toán của TVBT (phải trả/được rút).

Giai đoạn 3: Kết thúc giao dịch

Bước 7. Đối với nhà đầu tư đóng vị thế trước hạn: Nhà đầu tư có thể chấm dứt quyền và nghĩa vụ đối với vị thế của mình trước ngày đáo hạn bằng cách thực hiện đặt lệnh đối ngược (Off-set) với lệnh mở vị thế trước đó.

Bước 8. VSD thực hiện bù trừ vị thế và thanh toán phần chênh lệch cho nhà đầu tư, gửi thông báo cho NHTT và TVBT để thanh toán.

Bước 9. Đối với nhà đầu tư nắm giữ vị thế đến ngày đáo hạn: VSD thực hiện thanh toán cho các vị thế mở còn hiệu lực.

- Trường hợp thanh toán bằng tiền: VSD tính toán lãi/lỗ vị thế và gửi chỉ thị thanh toán tiền gửi NHTT và TVBT.

- Trường hợp thanh toán bằng chuyển giao vật chất: VSD thực hiện việc phong tỏa chứng khoán chuyển giao, phân bổ chứng khoán chuyển giao cho bên nhận, tính toán số tiền bên nhận phải trả cho bên bán, thực hiện chuyển khoản giữa các tài khoản lưu ký liên quan và chỉ thị cho NHTT thực hiện các bước thanh toán cần thiết.

Ký quỹ

Ký quỹ là việc bên có nghĩa vụ gửi một khoản tiền hoặc đề nghị phong tỏa một lượng chứng khoán được chấp nhận ký quỹ để đảm bảo nghĩa vụ thanh toán cho vị thế mở CKPS của bên có nghĩa vụ.

Tài sản ký quỹ có thể bằng tiền/chứng khoán (hoặc các tài sản khác) được VSD/CCP chấp thuận. Ký quỹ là công cụ quản lý rủi ro quan trọng hàng đầu của VSD/CCP do đó các bên liên quan chỉ được phép đặt lệnh giao dịch sau khi đã đảm bảo đủ nghĩa vụ ký quỹ theo quy định.

Mức ký quỹ được VSD tính toán cho vị thế mở trên từng tài khoản giao dịch của nhà đầu tư, thành viên bù trừ để xác định mức ký quỹ yêu cầu đối với từng thành viên bù trừ.

Quản lý tài sản ký quỹ

Nguyên tắc quản lý:

- TVBT phải quản lý tách biệt tài khoản và tài sản ký quỹ tới từng nhà đầu tư; tách biệt với tài khoản và tài sản ký quỹ của chính mình;          

- VSD thiết lập hệ thống bảo đảm quản lý tách biệt tài khoản, tài sản của TVBT với tài khoản, tài sản của mình; tách biệt tài khoản, tài sản của từng TVBT; tách biệt tài khoản, tài sản ký quỹ của TVBT và các khách hàng của chính TVBT đó.

Nộp tài sản ký quỹ:

- Đối với ký quỹ bằng tiền:

+ Nhà đầu tư nộp cho TVBT: nhà đầu tư phải nộp đủ tiền ký quỹ vào tài khoản tiền gửi ký quỹ đứng tên TVBT mở tại ngân hàng quản lý tài khoản;

+ TVBT nộp cho VSD/CCP: TVBT nộp tiền ký quỹ vào tài khoản tiền gửi đứng tên VSD/CCP mở tại tại NHTT;

CCP sẽ xây dựng cơ chế theo dõi thông tin để đảm bảo quản lý tách biệt tiền ký quỹ của các thành viên khác nhau cũng như tách biệt tiền ký quỹ của thành viên với của khách hàng.

- Đối với ký quỹ bằng chứng khoán:

+ Nhà đầu tư nộp cho TVBT: TVBT yêu cầu VSD thực hiện phong tỏa chứng khoán ký quỹ trên tài khoản lưu ký của nhà đầu tư.

+ TVBT nộp ký quỹ cho VSD/CCP: TVBT thông báo cho VSD chuyển khoản chứng khoán ký quỹ từ tài khoản phong tỏa của nhà đầu tư sang tài khoản lưu ký đứng tên VSD/CCP mở tại VSD.

Rút tài sản ký quỹ:

Nhà đầu tư được quyền rút tài sản thế chấp khi giá trị tài sản ký quý vượt quá mức ký quỹ yêu cầu theo quy định của VSD/CCP.

Xử lý mất khả năng thanh toán

- Trường hợp thành viên bù trừ bị mất khả năng thanh toán, CCP sẽ áp dụng các biện pháp xử lý như sau:

+ Đề nghị SGD đình chỉ giao dịch, VSD đình chỉ hoạt động bù trừ, thanh toán đối với TVBT mất khả năng thanh toán đồng thời yêu cầu TVBT khác đứng ra đặt lệnh đóng vị thế/thanh lý vị thế tự doanh của TVBT mất khả năng thanh toán; sử dụng/bán/chuyển giao tài sản ký quỹ của TVBT hoặc khoản đóng góp vào Quỹ bù trừ để thực hiện nghĩa vụ thanh toán và bù đắp thiệt hại tài chính;

+ Chuyển vị thế còn hiệu lực và tài sản ký quỹ tương ứng của nhà đầu tư sang TVBT thay thế;

- Trường hợp nhà đầu tư mất khả năng thanh toán: Trong thời gian do VSD/CCP quy định, TVBT phải thực hiện đóng vị thế của nhà đầu tư, hoàn tất các nghĩa vụ thanh toán của nhà đầu tư và báo cáo VSD/CCP kết quả xử lý. Nếu hết thời hạn mà TVBT không hoàn tất việc xử lý, VSD/CCP sẽ coi đây là trường hợp TVBT mất khả năng thanh toán và xử lý theo các biện pháp đề cập ở trên.


Tác giả: Nguyễn Hải Nam - TTLKCKVN
Các bài viết khác: