Skip to content
ssc.gov.vn
3 năm thị trường chứng khoán phái sinh
Thị trường chứng khoán phái sinh phát huy vai trò trong thời kỳ Covid
262
15/08/2020

Chứng khoán phái sinh (CKPS) với vai trò quản trị rủi ro

Một trong những vai trò quan trọng nhất của công cụ phái sinh là quản trị rủi ro. Theo đó, thị trường chứng khoán (TTCK) phái sinh khác với thị trường cổ phiếu, trái phiếu ở chỗ không có chức năng huy động vốn cho doanh nghiệp và cho nền kinh tế, không thúc đẩy luân chuyển hay phân bổ lại các nguồn vốn trong xã hội, mà TTCK phái sinh là nơi đóng gói và chuyển giao các khoản rủi ro và tìm kiếm lợi nhuận. TTCK phái sinh cho phép những người rào chắn rủi ro có thể chuyển giao rủi ro cho những người sẵn sàng chấp nhận nó như các nhà đầu cơ. Tại sao các giao dịch này lại có thể được thực hiện, khi mà thực tế rõ ràng là khi một bên có lợi thì tất yếu bên còn lại sẽ không thể tránh khỏi những thiệt hại? Bởi mỗi nhà đầu tư có một kỳ vọng và mức độ chấp nhận rủi ro khác nhau và ai cũng mong giữ cho các khoản đầu tư của mình ở một mức rủi ro chấp nhận được.

Gần đây, khi dịch COVID-19 bùng phát và được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố đại dịch, TTCK toàn cầu đã chứng kiến sự sụt giảm nhanh và mạnh. Liên đoàn các Sở Giao dịch Chứng khoán (SGDCK) Thế giới (WFE) vào tháng 3/2020 đã đưa ra nhận định: đại dịch COVID-19 gây ra những biến động bất thường trên thị trường tài chính toàn cầu, biến động đã đạt đến mức tương đương với khủng hoảng tài chính năm 2008. Vốn hóa thị trường toàn cầu đã giảm 9,2% so với cùng kỳ tháng 3/20191. Sự biến động trên TTCK đạt mức cao kỷ lục đã khiến hệ thống ngừng giao dịch tự động (Circuit breaker) được kích hoạt nhiều lần tại thị trường nhiều nước khắp các châu lục trên thế giới. Điển hình như TTCK Mỹ, chỉ trong một tuần từ ngày 9/3 đến ngày 16/3, TTCK Mỹ đã trải qua đợt giảm mạnh nhất kể từ năm 1987 và đã 3 lần phải kích hoạt hệ thống ngừng giao dịch tự động. Trong ngày 12/3 có đến 10 quốc gia ngoài Mỹ kích hoạt cơ chế tạm dừng giao dịch. Thậm chí, TTCK Philippines ngày 17/3/2020 đã phải quyết định tạm ngừng hoạt động để đối phó với dịch bệnh.

Biến động mạnh trên thị trường đã đẩy rủi ro lên cao, các tổ chức tài chính lớn liên tục phải đánh giá lại danh mục đầu tư và đẩy mạnh giao dịch các sản phẩm phái sinh cho mục đích phòng vệ. Theo thống kê của Ngân hàng Thanh toán quốc tế (BIS- Bank for International Settlements), doanh số giao dịch trung bình hàng ngày của các sản phẩm CKPS niêm yết (Exchange- Traded Futures and Options) đã tăng mạnh trong tháng 2 và tháng 3. Cụ thể: doanh số giao dịch trung bình/ngày của hợp đồng tương lai (HĐTL) đã tăng từ mức 7.030 tỷ USD trong năm 2019 lên mức 9.693 tỷ USD trong tháng 2/2020 (mức tăng 38%) và tăng lên mức 12.230 tỷ USD trong tháng 3/2020 (mức tăng 74%). Tương tự đối với các hợp đồng quyền chọn (HĐQC), doanh số giao dịch trung bình/ngày tăng từ 2.094 tỷ USD năm 2019 lên mức 3.256 tỷ USD trong tháng 2 (mức tăng 55%) và 3.711 tỷ USD trong tháng 3/2020 (mức tăng 77%) (xem Bảng 1).

Bên cạnh đó, một số nhà đầu tư đẩy mạnh giao dịch trên TTCK phái sinh để kiếm lợi. Trong bối cảnh nhiều tổ chức tài chính như ngân hàng, công ty bảo hiểm, công ty quản lý tài sản gặp khó khăn do tác động của dịch COVID-19 thì các công ty giao dịch tần suất cao (HFT- High Frequency Trader) lại là một trong số ít các tổ chức được hưởng lợi từ dịch bệnh. Khi thị trường quá bình yên, các nhà giao dịch HFT rất khó kiếm lợi nhưng khi thị trường có biến động lớn thì các nhà giao dịch HFT đã đẩy mạnh chiến lược kinh doanh chênh lệch giá để tìm kiếm lợi nhuận. Kết quả là bên cạnh việc nhà đầu tư tham gia giao dịch các sản phẩm phái sinh để phòng vệ rủi ro, có một lượng không nhỏ các nhà đầu tư tham gia giao dịch đầu cơ và kinh doanh chênh lệch giá khiến cho khối lượng và doanh số giao dịch các CKPS tăng vọt trong thời gian vừa qua. Virtu Financial, một công ty HFT có trụ sở tại New York (Mỹ) là một ví dụ khi có mức tăng trưởng 42% từ đầu năm đến nay; Công ty Flow Trader tại Hà Lan cũng có mức tăng trưởng cao là 38%2. Điều này cho thấy, vai trò của TTCK phái sinh càng phát huy rõ nét hơn trong những giai đoạn thị trường cơ sở có biến động lớn, có thể gây ra những tổn thất nặng nề cho nhà đầu tư. Khi đó, TTCK phái sinh không chỉ cung cấp các công cụ phòng ngừa rủi ro, hỗ trợ nhà đầu tư giảm thiểu các tổn thất tài chính còn đem đến cơ hội đầu tư kiếm lợi (như kinh doanh chênh lệch giá). Ở một góc độ nào đó, TTCK phái sinh đã giữ dòng tiền ở lại thị trường tài chính được bền vững.

 

TTCK phái sinh Việt Nam trong giai đoạn COVID-19

Cũng giống như TTCK thế giới, dịch COVID-19 cũng đã tác động mạnh đến TTCK Việt Nam. Trong tháng 3, khi dịch có chiều hướng bùng phát tại Việt Nam và trên thế giới, TTCK Việt Nam liên tiếp chứng kiến các phiên giảm điểm mạnh (các phiên giao dịch ngày 09/3, 11/3 và 12/3/2020 với mức giảm tương ứng 6,28%, 3,12% và 5,19%) thì hoạt động trên TTCK phái sinh cũng đặc biệt sôi động. Thanh khoản trên TTCK phái sinh liên tục vượt qua các mốc đã đạt được trước đó. Nếu như năm 2019, khối lượng giao dịch (KLGD) bình quân trên TTCK phái sinh đạt 88.740 hợp đồng/phiên, tăng 12,6% so năm trước đó, thì trong tháng 3/2020, KLGD bình quân đạt 173.827 hợp đồng/phiên tăng gấp gần 2 lần so với mức trung bình của năm 2019. Tính trung bình 7 tháng đầu năm 2020, KLGD bình quân đạt 173.009 hợp đồng/phiên cho thấy KLGD bình quân được duy trì ở mức cao suốt từ tháng 3 cho đến nay. Mức KLGD kỷ lục năm 2019 là 191.707 hợp đồng đã liên tục bị phá vỡ, và kỷ lục mới nhất được thiết lập là mốc 356.033 hợp đồng tại phiên giao dịch ngày 29/7/2020 sau khi dịch COVID-19 chính thức quay lại.

Cùng với sự gia tăng nhanh chóng số lượng hợp đồng giao dịch, số lượng hợp đồng mở (open interest - OI) cũng đã tăng từ 8.077 hợp đồng vào thời điểm cuối năm 2017 lên 19.098 hợp đồng (mức tăng 2,4 lần) vào cuối tháng 3/2020 và lên mức 38.001 hợp đồng (gấp 4,7 lần) vào cuối tháng 7/2020. Đặc biệt, từ tháng 3/2020 đến tháng 7/2020, OI đã tăng gần gấp đôi. Những con số thống kê này cho thấy, trong giai đoạn thị trường cổ phiếu trong nước và quốc tế phải hứng chịu những đợt giảm điểm mạnh vì ảnh hưởng dịch bệnh COVID-19 (quý I/2020), hay khi giá dầu thô trên thế giới giảm xuống mức kỷ lục dưới 0 USD vào tháng 4/2020, KLGD bình quân và OI trên TTCK phái sinh đã có mức tăng trưởng mạnh mẽ. Điều dễ nhận thấy nhất là nhà đầu tư có xu hướng tìm đến giao dịch trên TTCK phái sinh Việt Nam ngày càng nhiều hơn. Mới đây nhất, sau đợt sụt giảm mạnh của thị trường cơ sở do tác động của dịch COVID-19 lần 2 vào cuối tháng 7, đầu tháng 8, OI toàn thị trường phái sinh đã đạt 38.817 hợp đồng (ngày 5/8), mức cao nhất từ trước đến nay đã khẳng định TTCK phái sinh trở thành một kênh giao dịch mới của các nhà đầu tư Việt Nam. Một lượng nhất định các nhà đầu tư đã tìm đến TTCK phái sinh để phòng ngừa rủi ro trong bối cảnh thị trường cơ sở giảm điểm mạnh.

Khác với giai đoạn trước khi thị trường cơ sở giảm điểm (ví dụ như đợt giảm điểm vào tháng 5 - 6/2018), khối lượng giao dịch CKPS tăng tương đối nhanh nhưng khối lượng OI thay đổi không đáng kể, nhà đầu tư chủ yếu giao dịch mua bán trong ngày thì đến giai đoạn gần đây, TTCK phái sinh Việt Nam tăng trưởng cả về KLGD bình quân cũng như OI toàn thị trường. Điều này thể hiện TTCK phái sinh đã và đang phát huy ngày càng rõ nét hơn vai trò của mình không chỉ là kênh đầu tư kiếm lời ngắn hạn (đầu cơ hay kinh doanh chênh lệch giá) mà còn là nơi cung cấp các công cụ để phòng ngừa rủi ro. Nếu như trước đây khi chưa có TTCK phái sinh, vào những thời điểm TTCK cơ sở giảm sâu, nhà đầu tư thường có xu hướng rút vốn ra khỏi thị trường thì hiện nay nhà đầu tư thay vì rút vốn sẽ có một lựa chọn khác là chuyển sang giao dịch trên TTCK phái sinh với hy vọng tìm kiếm lợi nhuận ngay cả khi giá chứng khoán cơ sở giảm điểm. TTCK phái sinh là cơ hội để họ có thể bù đắp cho những thua lỗ, thiệt hại trên thị trường cổ phiếu. Đặc biệt, đối với một TTCK mà đại đa số là những nhà đầu tư cá nhân nhỏ lẻ, thường đầu tư theo phong trào (thị trường lên cùng mua và khi TTCK giảm mạnh thì ồ ạt bán). TTCK phái sinh đã tăng cường tác động tốt đối với tâm lý đám đông vẫn chi phối mạnh trên TTCK, giảm ảnh hưởng của việc khuếch đại các biến động thông qua tâm lý của các nhà đầu tư cá nhân trong việc ra quyết định mua bán trên thị trường. 

Trong bối cảnh TTCK thế giới biến động mạnh, nhiều thị trường liên tục phải tạm ngưng giao dịch thậm chí đóng cửa thị trường (như TTCK Philippines) thì Việt Nam vẫn kiên định thực hiện chính sách duy trì hoạt động của TTCK nói chung và TTCK phái sinh nói riêng, tôn trọng các quy luật cung cầu của thị trường đã cho thấy tính đúng đắn và hiệu quả. Với một cấu trúc thị trường đang dần hoàn thiện, TTCK phái sinh ngày càng trở thành một “chân kiềng” vững chắc, bên cạnh, củng cố và hỗ trợ cho thị trường cổ phiếu, thị trường trái phiếu. Đến nay, trải qua 3 năm đi vào hoạt động, TTCK phái sinh Việt Nam đã đạt mức tăng trưởng ngoạn mục về doanh số giao dịch là con số mà nhiều thị trường phát triển trước đó phải mất nhiều năm mới đạt được.

Các bài viết khác: